Interview

'Het brein werkt als een advocaat. Het negeert bewijs dat niet van pas komt'

Interview Michael Shermer, wetenschapshistoricus

Met zijn Skeptics Society maakt Michael Shermer gehakt van al wat naar pseudowetenschap en religie riekt. In zijn nieuwe boek bejubelt hij - wetenschappelijk onderbouwd uiteraard - onze morele vooruitgang: we worden steeds aardiger voor elkaar.

Foto Adrie Mouthaan

Toen hij nog ultralange afstandswedstrijden fietste, nam hij modderbaden en klysma's en leefde hij geregeld een week op water, knoflook en citroen. Hij slikte trouw de vitamines en mineralen die de voedselexpert van zijn team voorschreef en sliep zelfs in een piramidevormige constructie die - wie weet? - zijn lichaam kracht zou geven. Het was nieuwsgierigheid, experimenteerdrift. Hij wilde weten wat werkte. En wat niet. Na een verschrikkelijk zware klim in Colorado in 1983 wist hij het zeker. Die dingen werken níét. 'Het is allemaal bijgeloof. Ook die vitamines. Die komen heus niet in je spieren terecht, maar in de wc. Mijn urine was werkelijk knaloranje. '

Het was het begin van het eind van de professionele fietscarrière van Michael Shermer. Het was tegelijk het prille begin van zijn loopbaan als ontmaskeraar van pseudowetenschap en paranormale rimram. Shermer, psycholoog en wetenschapshistoricus, onderzoekt claims van ufo-kijkers, televisie-spiritisten, maar ook die van creationisten, Holocaustontkenners, klimaatsceptici en van de anti-vaccinatiebeweging. Eenmaal in de klauwen van opperscepticus Shermer blijft er doorgaans geen spaan van ze heel - met als gevolg dat hele volksstammen in de VS zijn bloed wel kunnen drinken. Hij weet inmiddels niet beter, zegt hij schouderophalend, in een Amsterdams bruin café.

Foto Adrie Mouthaan

CV

De Amerikaan Michael Brant Shermer (1954) is universitair docent aan de Chapman Universiteit. Hij is gespecialiseerd in wetenschapsgeschiedenis en (experimentele) psychologie. Sinds begin jaren negentig wijdt hij zijn leven vooral aan het ontmaskeren van pseudowetenschappelijke en bovennatuurlijke claims. Hij is oprichter van The Skeptics Society (1992) en hoofdredacteur van het bijbehorende blad. Hij heeft een maandelijkse column in het blad Scientific American en kreeg bij het grote publiek bekendheid met optredens in shows als The Colbert Report en Larry King. Zelf maakte hij voor Fox een televisie-serie getiteld Op zoek naar het onbekende.

Hij richtte in 1992 The Skeptics Society op, met nu 55 duizend leden, en hij is hoofdredacteur van het bijbehorende tijdschrift Skeptic. Hij schreef boeken als: Waarom mensen gekke dingen geloven, Het gelovige brein, De geest van de wetenschap en Waarom Darwin ertoe doet. Afgelopen weken was hij in Nederland om zijn nieuwste boek te promoten: The Moral Arc, over de morele vooruitgang waar we volgens hem middenin zitten.

Wat zijn de grote successen van The Skeptics Society?

'Dan denk ik aan de kwestie 'hervonden' herinneringen. Alleen al in de VS werden eind jaren tachtig en begin jaren negentig tienduizenden vrouwen door therapeuten op het idee gebracht dat ze als kind waren misbruikt. Veelal door hun vader. De pijnlijke herinneringen daaraan zouden ze hebben verdrongen. Het bleek een fabeltje.

'Ook de veroordeling in 2000 van de Britse historicus David Irving, die de Holocaust ontkent, zagen wij als een overwinning. En niet te vergeten: de ontmaskering van de chirurg Andrew Wakefield die in 1998 ten onrechte een verband legde tussen vaccinatie en autisme. Hij bleek een oplichter. Werd geschrapt als arts. Dat was ook een grote zaak.'

Oktober 1954, Sicilië: ufo's gespot! Michael Shermer mag ook ufo-kijkers graag op de korrel nemen. Foto Corbis

Wakefield werd ontmaskerd, maar de anti-vaccinatiebeweging groeit weer. Hoe verklaart u dat?

'Ja, sommige thema's keren steeds terug: zoals Holocaustontkenning en creationisme - in de jaren tachtig nog zonder intelligent design, nu mét. Onze hersenen werken zo dat we geneigd zijn de eerste indruk die we opdoen, te geloven. Daarna gaan we op zoek naar het bewijs dat het klopt wat we denken.

'Het brein werkt als een advocaat. Het negeert bewijs dat niet van pas komt. We horen iets op tv, blijven eraan haken. Het vergt grote mentale inspanning om er vervolgens kritisch naar te kijken.

'Het probleem met de vaccinaties is bovendien dat ze niet honderd procent vrij zijn van bijwerkingen. De kans daarop is verschrikkelijk klein, maar bestaat wel. Het andere probleem is dat vrijwel niemand meer weet wat voor gruwelijke ziektes polio en gele koorts zijn. De ironie van het geheel is dat de anti-vaccinatiebeweging ermee weg komt omdat genoeg andere ouders hun kinderen wel laten inenten. Nog wel.'

Wetenschappers zijn ook maar mensen. Hebben die geen last van vooringenomenheid?

'Als persoon hebben wetenschappers zeker last van vooringenomenheid, maar de wetenschap als geheel niet. Want wetenschap is competitief. Je kunt nog zo'n gerespecteerde hoogleraar zijn, als je met data rommelt of puur slecht werk aflevert, kan je het vergeten. Domweg omdat wetenschappers onderling concurreren. Het debunken van een collega kan zelfs een fraaie start zijn van een wetenschappelijke carrière. En als er geen collega-wetenschapper aan de bel trekt, dan loopt er wel een student-onderzoeker rond die alarm slaat als er volgens hem iets niet klopt. Dat hele proces leidt tot vooruitgang.'

Het publiek wantrouwt de wetenschap.

'Dat lijkt zo. Maar zo erg is het heus niet. Ik ken niemand die de zwaartekracht 'zomaar een theorie' noemt en niemand die het bestaan van bacteriën of hogedrukgebieden bestrijdt. De problemen ontstaan op deelterreinen waar politieke overtuigingen, economische belangen of religieuze opvattingen botsen met wetenschappelijke inzichten. De weerzin tegen vaccinaties wordt deels gevoed door religieuze bezwaren. In de klimaatdiscussie spelen economische belangen. Fossiele brandstoffen creëren enorme rijkdom en brengen een hoge levensstandaard met zich mee. Die willen we niet kwijt.

'Maar op andere terreinen hebben klimaatsceptici nul problemen met de wetenschap hoor. Ze vertrouwen gewoon op hun pc, stappen net als jij en ik in het vliegtuig en laten zich opereren als de dokter zegt dat het moet. Ze vertrouwen op de wetenschap achter al die dingen, behalve als het om het klimaat gaat.'

U snoert ook ufo-kijkers en spiritisten graag de mond. Is dat geen klein bier?

'Ik snoer ze niet de mond, ik onderzoek hun claims - in alle openheid. Met de bedoeling dichter bij de waarheid te komen. Maar iedereen mag onzinnige dingen zeggen. Zo hoort het in een open samenleving. De vrijheid van meningsuiting is juist cruciaal. Alleen door nieuwe ideeën in alle openheid op hun merites te beschouwen boeken we vooruitgang. Maar de meeste nieuwe ideeën kloppen niet. Daarom is wetenschap ook zo conservatief.

'Relatief gezien richten spiritisten misschien niet zoveel schade aan, maar mensen wijsmaken dat ze - tegen betaling - met hun overleden dierbaren kunnen praten, is immoreel. En oplichting.'

Afgelopen zaterdag sprak Michael Shermer voor de Nederlandse zusterorganisatie Stichting Skepsis in Amsterdam. Een thuiswedstrijd waar hij, geflankeerd door zijn vrouw, soepel doorheen rolde. Behalve dan toen er een espresso kwam in plaats van de cappuccino die hij had besteld. Shermer verschoot van kleur nadat hij dapper een slokje had geproefd. 'Dit hebben ze bij Starbucks niet', grapte hij, een vloek inslikkend.

In de VS roept Shermers nieuwste thema, de morele vooruitgang die we boeken, ook veel weerstand op. Er wordt met ongeloof gereageerd op zijn stelling dat we steeds aardiger voor elkaar worden, dat er steeds meer empathie is en minder geweld.

'Dat ongeloof komt voort uit de dagelijkse nieuwsstroom. Ons brein blijft haken aan opvallende gebeurtenissen die ons erg emotioneren en heeft moeite met het waarnemen van ontwikkelingen op lange termijn.

'Maar als je statistische analyses maakt, is de kans dat u en ik komen te overlijden door een terreuraanval of oorlog buitengewoon klein. We zien een afname van geweld, marteling, slavernij en doodstraffen, wereldwijd. We zien een uitbreiding van democratie en gelijke rechten. De groep mensen die we vertrouwen en met wie we meeleven is steeds groter geworden. Vroeger beperkte zich dat tot je familie, clan of dorp.'

U neemt ferm stelling tegen religie omdat die geen morele vooruitgang zou brengen. In de VS wordt u gezien als een atheïst, met hoofdletter A.

'Ik benadruk in mijn boek slechts dat niet godsdienst maar de ratio de drijvende kracht is geweest achter grote morele verbeteringen zoals het afschaffen van de slavernij of gelijke rechten voor zwarten en vrouwen. Dat wil niet zeggen dat ik iets tegen religie heb. Er zitten ook gelovigen in het bestuur van Skeptics Society. Prima, zolang men maar pro-wetenschap is.

'Waar ik mij wel grote zorgen over maak, is de weerstand van politici en media om hardop te zeggen wat het probleem is met IS. Al dat geneuzel over werkloosheid onder moslims, discriminatie en economische achterstelling - als voedingsbodem voor dit soort extremisme. Alsof het níét om de islam, níét om religie gaat. We moeten hardop zeggen wat iedereen eigenlijk diep van binnen al weet. IS gaat over religie en heel, heel foute ideeën. Ze geloven in een oppermachtige god die beslist wat goed en slecht is en die via de Koran antwoord heeft op alle vragen. Daar kun je dus niet mee in discussie gaan. Dat is gevaarlijk.'

Hoe zit het met christenfundamentalisten?

'Dat is een kleine groep. En ik zie ze nog niet met vliegtuigen wolkenkrabbers doorboren. Maar goed, het christendom is ook gewelddadig geweest. Omwille van Christus zijn ook mensen onthoofd en levend verbrand. Maar het christendom heeft zich de waarden van de Verlichting eigen gemaakt, de islam niet. Christenen geloven in gelijke rechten en in democratie.'

U bent zelf diep christelijk geweest als tiener. Waarom bent u van uw geloof gevallen?

'Ik raakte mijn geloof kwijt toen ik de christelijke 'bubble' verliet en naar een niet-christelijke universiteit ging. Ik realiseerde me dat de tijd en plek waar je geboren bent, bepalen wat je gelooft. Als ik tweehonderd jaar geleden in India was geboren, zou ik hindu zijn geweest. Ik realiseerde mij bovendien dat ik ook een goed mens kon worden zonder een godsdienst aan te hangen. Religies zullen altijd blijven twisten over welke godsdienst de ware is en nooit tot een antwoord komen. De wetenschap heeft gestructureerde methodes om wel antwoorden te vinden. Het kan nog een tijdje duren, maar uiteindelijk zullen we antwoord vinden op vragen als: hoe is de wereld precies ontstaan?'

Mensen hebben ook magie nodig, toch?

'Die is er volop, hoor. Ik kom net van het Rijksmusem. Daar hangen schilderijen die je diep kunnen beroeren. En een foto van het Melkwegstelsel, gemaakt met een Hubble-telescoop, inspireert mij veel en veel meer dan een kathedraal. Religie is te provinciaals, te klein. Door de ogen van de wetenschap is het universum magistraal. Wetenschap neemt niets weg, voegt er van alles aan toe. Ook magie, als je het mij vraagt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.