Interview Tien Geboden-experiment

‘Europeanen hebben andere verhouding tot God’ - Dan Ariely blijft volhouden dat morele prikkels gedrag sturen

Hij wordt wel de held van de gedragswetenschap genoemd: de Amerikaanse psycholoog en gedragseconoom Dan Ariely. Maar nu ligt zijn beroemdste, meest geciteerde experiment onder vuur: herinner mensen aan de Tien Geboden en ze gaan zich eerlijker gedragen. 

Gedragswetenschapper Dan Ariely Foto Getty Images

Ariely staat bekend als de gedragswetenschapper die altijd op zoek is naar gedragsprikkels waardoor mensen minder jokken, gemotiveerder aan het werk gaan en meer rekening houden met hun medemens. Maar een grootscheepse herhaling van zijn Tien Geboden-experiment met vijfduizend proefpersonen in 25 Europese laboratoria leverde vorige maand nul effect op.

Een pijnlijke ervaring?

‘Het was natuurlijk prettiger geweest als het herhaalonderzoek tot dezelfde resultaten had geleid. Maar het gaat prima met mij.’

Toen een experiment over zelfcontrole van de Canadese psycholoog Michael Inzlicht niet met succes herhaald kon worden, was hij er een tijd lang kapot van. U reageert nogal nuchter.

‘Dit gaat over wetenschap, niet over mijn persoon. Het is een goede zaak dat we in de psychologie herhaalonderzoek doen. Van elke nieuwe studie worden we weer iets wijzer. In de wetenschap moet je telkens opnieuw je inzichten verversen.’

Bedoelt u dat uw theorie dat morele prikkels ons gedrag kunnen sturen, nu ververst dient te worden?

‘Nee, zeker niet. Deze herhaalstudie laat zien dat Europese studenten anno 2018 niet eerlijker worden als je ze herinnert aan de Tien Geboden. In de VS vonden we dat effect tien jaar geleden wel. Maar Europeanen hebben een andere verhouding tot God dan Amerikanen. De Tien Geboden zijn híér op dit moment waarschijnlijk niet relevant genoeg om als morele prikkel te fungeren. Dat zegt meer over de cultuurverschillen tussen Europa en de VS dan over de werking van morele prikkels. Er zijn tal van andere studies waaruit blijkt dat die prikkels wel degelijk kunnen werken. Zoals sommige gedragscodes en de belastingbetaler twee handtekeningen op de aangifte laten zetten: eentje bovenaan en eentje onderaan.’

U heeft kritiek op de replicatiestudie?

‘Het is een degelijk staaltje werk. Geen twijfel mogelijk. Ik ben in een vroeg stadium geraadpleegd en we hebben goed samengewerkt. Helaas is het mij niet gelukt de onderzoekers te verleiden om het experiment te verruimen. Als ze behalve de Tien Geboden ook andere morele prikkels hadden getest, hadden we nu veel meer geweten. Dan had je kunnen zeggen: de Tien Geboden werken in Europa niet, maar wat wel werkt is een gedragscode, eed, gelofte of waarschuwing. Als geen van die prikkels effect hadden gesorteerd, was ik aan de theorie gaan twijfelen. Nu is er veel tijd en energie gestoken in een project dat ons per saldo niet veel heeft opgeleverd.’

Zwaargewichten in de psychologie en gedragswetenschap zoals Daniel Kahneman vinden juist dat studies zo exact mogelijk moeten worden herhaald.

‘Ik vind exacte replicaties ook prima. Maar daarvan is hier geen sprake. De studie is immers verplaatst naar Europa. Dat is riskant met cultuurgevoelige onderwerpen als jokken en religie.’

Aanvulling na publicatie van dit interview: Ariely stelt hierboven dat zijn experiment met de Tien Geboden niet met succes herhaald kon worden omdat de herhaalonderzoeken allemaal in Europa plaatsvonden. Dat is onjuist. Ook in Amerika, Israël en Turkije werden herhaalstudies gedaan, eveneens zonder resultaat.

Waarom lukt het vrijwel nooit om zogeheten priming studies, waarbij menselijk gedrag wordt gestuurd met subtiele signalen, succesvol te herhalen?

‘Bij priming gaat het vaak om subtiele effecten die lastig te meten zijn. In tegenstelling tot de morele prikkels waar ik onderzoek naar doe. Mensen een code laten ondertekenen is een krachtige manipulatie. Bij priming moet je meer denken aan onderzoek waarbij mensen langzamer gaan lopen als je ze een lijstje woorden laat lezen die te maken hebben met ouderdom. Sowieso meten we in de sociale wetenschappen vaak heel subtiele effecten. Als je één conditie verandert, is het effect vaak weg.’

Wat hebben we aan experimenten waarbij je alleen effect vindt onder hele specifieke condities: alleen in de vroege ochtend, in een blauwe kamer, met witte proefpersonen onder de 20 jaar?

‘Soms gaat het puur om het plezier de menselijke geest te doorgronden. Dan heb je geen grote effecten nodig. Neem visuele illusies. Fascinerende materie, die inzicht geeft in hoe ons brein werkt, en waar we misschien op lange termijn praktisch wat aan kunnen hebben. Maar als je kennis wil gebruiken om mensen te stimuleren minder te jokken of gezonder te gaan leven, is het een ander verhaal. Dan moeten je effecten robuust zijn.’

Gaat u uw werkwijze aanpassen, bijvoorbeeld voortaan pas werk publiceren nadat het door onafhankelijke vakgenoten is gerepliceerd?

‘Nee. Ik vertrouw mijn eigen lab. Bovendien heb ik mijn werkwijze tien jaar geleden al aangepast, toen ik erachter kwam wat mijn doel in het leven is. Dat doel is: de wereld een betere plek te maken. Ik wil er graag aan bijdragen dat er wat minder leugen en bedrog is. Overgewicht bestrijden. Mensen helpen wat geld te sparen. In het laboratorium testen we wat werkt en wat niet. Als het in het laboratorium werkt, werkt het misschien ook in de echte wereld. Daarna volgen veldexperimenten. We zijn nu in Israël bezig om patiënten zover te krijgen dat ze hun afspraak met de dokter netjes afzeggen, als ze niet van plan zijn te gaan. We kunnen de no-show met 30 procent terugdringen. Dat zijn resultaten in de echte wereld.’

 U wil het belang van replicaties niet overdrijven?

‘We moeten er niet automatisch van uitgaan dat het waarheidsgehalte van de replicatie altijd groter is dan van het originele onderzoek. Daar komt bij: als bevindingen pakweg drie van de tien keer met succes herhaald worden kan het nog altijd om een interessant fenomeen gaan.’

Geld en gedrag

Dan Ariely (1967) is op tournee om zijn nieuwste boek Geld en gedrag te promoten dat hij samen schreef met comedian Jeff Kreisler. Een praktisch boek met tips over hoe we ons geld slimmer kunnen uitgeven. Van zijn vorige boek Heerlijk oneerlijk werden 1 miljoen exemplaren verkocht. Ariely is hoogleraar psychologie en gedragseconomie aan Duke University, North Carolina.