‘Een Breaker is geen fruit’

Nederlandse kinderen eten veel te veel suiker. Voedingshoogleraar Jaap Seidell pleit voor schoolmaaltijden en voedings(her)opvoeding.

Beeld Astrid Anna van Rooij

Een Nederlands kind eet en drinkt per jaar zijn lichaamsgewicht aan suiker, schrijven voedingshoogleraar Jaap Seidell en psycholoog en universitair docent kinderobesitas Jutka Halberstadt in hun nieuwe boek over voeding dat deze week verschijnt: Jongleren met voeding, kleine en grote vragen over een leven lang gezond eten. Beiden zijn actief betrokken bij tal van projecten voor betere voeding voor kinderen in het land.

Na het lezen van jullie boek kun je denken: Nederlandse kinderen eten hartstikke ongezond. Is het echt zo erg?

‘Ze eten in elk geval niet zoals wij vinden dat ze zouden moeten eten. Ze zijn niet massaal ziek, maar het is wel zo dat Nederlandse kinderen minder groente en fruit eten dan een hoop andere Europese kinderen.

‘Nederlandse basisschoolkinderen ontbijten met brood, lunchen met brood en eten brood tussendoor. Onze kinderen leven op brood en melk en dat brood is zelden volkoren. Dat is wit of bruin, maar dan met een kleurtje of een krentenbol. Ze eten op die momenten geen groente, geen vis, weinig fruit, weinig vezels  al die dingen waarvan we weten dat ze gezond voor je zijn op de lange termijn.

‘Ook snacken ze veel en drinken ze veel zoete drank. Wat ook nog eens slecht is voor hun tanden. 40 procent van de jonge kinderen heeft last van tanderosie en dat gaat nooit meer over.’

Wat snacken ze zoal?

‘Vrijwel alle kinderen eten dagelijks als gezond en verantwoord verkochte zoete tussendoortjes zoals knijpfruit, ontbijtkoek, liga’s of fruitsap. Alsof het te vergelijken is met fruit. Maar een Breaker is geen fruit. Er zijn genoeg mensen, ook hoogopgeleide, die hun kinderen ontbijtkoek als ontbijt geven. Want ja, het heet niet voor niets ontbijt-koek.’

Waarom is dat zo slecht?

‘Een kind dat met sterk gesuikerde ontbijtgranen zoals Cruesli of Cheerios en een glas sinaasappelsap ontbijt, zit al ver boven wat de Wereldgezondheidsorganisatie vindt dat je per dag aan suiker mag binnenkrijgen (zie kader). En dan is het pas 7 uur in de ochtend.’

Ouders geven hun kinderen te veel troep?

‘Het is geen kwade opzet. Dat verantwoorde tussendoortjesidee heeft de industrie gewoon heel erg goed bedacht. Daarom eten alle basisschoolkinderen om 10 uur een tussendoortje. Terwijl dat natuurlijk onzin is als je goed ontbijt en luncht.’

Wat is een goed ontbijt? Een boterham met pindakaas?

‘Gewone yoghurt, of inderdaad een volkoren boterham met hartig beleg. En fruit eten, geen vruchtensap of gezoete fruityoghurt.’

Jullie schrijven: het is niet zo gek dat kinderen te weinig groente eten.

‘Er is geen ontbijt of lunch met groenten en aan het einde van de dag proberen ouders hun kinderen nog even anderhalve ons groente te voeren. Dat lukt natuurlijk nooit.’

Is dat in andere landen anders?

‘Ja, in bijna alle Europese landen eten kinderen een schoolmaaltijd. In Frankrijk, maar ook in Zweden, Polen, Engeland, Spanje, Italië en Portugal  behalve in Nederland. Daarop zeggen politici, maar ook ouders: dat is niet onze cultuur en het is te duur. Als ze het in allerlei armere landen kunnen betalen, snap ik niet waarom dat in Nederland niet zou kunnen.

‘In Nederland heerst ook een beetje het idee dat je van warm eten dik wordt. Dat horen we van veel ouders. Maar vergelijk de voedingswaarde van wat er in die trommeltjes zit aan wit brood, zoete drankjes, reepjes en beleg eens met een goede driegangenlunch van rauwkost of salade, vlees of vis of iets vegetarisch en vers fruit na. Dat voorbeeld, uit Frankrijk, noemen we in het boek. Als die kinderen van school komen, hebben ze al bijna voldoende fruit en groente gegeten.

U pleit voor schoolmaaltijden.

‘Natuurlijk zijn er ook slechte voorbeelden, zoals in de VS of Engeland, waar de commercie schoolmaaltijden heeft uitgehold en kinderen junkfood krijgen geserveerd voor weinig geld.

‘Maar wij bedoelen natuurlijk de goede varianten. En het hoeft niet per se een warme maaltijd te zijn. We experimenteren nu met verschillende lunchconcepten op basisscholen in het land. Groentesoep, brood met salade, noem maar op.’

Beeld Astrid Anna van Rooij

Jullie schrijven dat we in Nederland te weinig tijd nemen om te eten.

‘Steeds meer scholen voeren een continurooster. Van 8.30 tot 14.30 met een pauze van een half uur waarin gespeeld en gegeten moet worden. We hebben getimed dat kinderen tussen de 5 en 8 minuten aan eten besteden. Dat is proppen en spelen.

‘Een half uur! Franse collega’s snappen daar niets van. Daar gaat ons boek over: denk nou niet dat mensen het allemaal zelf thuis kunnen bedenken en organiseren, we moeten onze structuur rond eten veranderen. Als eten geen tijd en geld mag kosten, krijg je mensen nooit aan de richtlijnen.

‘Oudere kinderen, vanaf 12 jaar, lopen in dat half uur naar de supermarkt of de schoolkantine waar ze gemiddeld € 2,30 per dag uitgeven aan energiedranken, roze koeken en frikadellenbroodjes.

‘In Limburg werk ik samen met een groep basisscholen aan een project waar ze de schooltijd met één of twee uur hebben verruimd. Langere pauzes, meer tijd voor eten, meer tijd om te spelen  kinderen blij, ouders blij en zelfs leraren die langere dagen hebben blij, want die kunnen in de tussentijd werk doen dat ze anders na schooltijd zouden doen en ze vinden een langere pauze ook prettig.’

Zijn Nederlandse kinderen dan ook het dikst?

‘Zo simpel is het niet. We hebben niet voor niets een hoofdstuk ‘mijn kind is niet te zwaar, dus is hij gezond.’ Waarom we niet zo dik worden, weten we eigenlijk niet zo goed. Omdat onze kinderen veel lopen en fietsen, zeggen de Engelsen dan. Het komt in elk geval niet door onze voorbeeldige voedingsgewoonten.

‘Vier miljoen Nederlanders slikken elke dag bloeddrukverlagende middelen, 1,5 miljoen mensen cholesterolverlagers en een miljoen mensen heeft diabetes type 2. Al die zoete tussendoortjes zorgen voor slechte tanden en op termijn voor overgewicht en de bijbehorende welvaartsziektes; vormen van kanker, diabetes, een hoge cholesterol of bloeddruk. Het wordt allemaal veroorzaakt door hetzelfde voedingspatroon met veel bewerkte producten, weinig vezels, fruit en groente.

Ziet u het tij al keren?

‘Op sommige kinderdagverblijven bieden ze kinderen een voedzame warme maaltijd. Het is nog wel een beetje een elite-service, maar het begin is er. Toen wij hier tien jaar terug onderzoek naar deden was het nog standaard rijstwafels en diksap. Op lagere scholen in Amsterdam zie ik bijvoorbeeld dat er meer water wordt gedronken, de norm verandert, er zijn regels over gezondere traktaties.

‘In het middelbaar onderwijs is het moeizamer. Scholen verdienen geld met frisdrankautomaten, dat kan oplopen tot duizenden euro’s per jaar. Waterfonteinen of waterkoelers kósten geld. Je ziet dat scholen die inkomsten niet willen missen. Net als sportkantines. Liever verkopen ze AA-drank en snoep en snacks en bier, want anders gaat hun club failliet. Subsidies zijn afgenomen en als het lidmaatschap te duur wordt is sport alleen nog maar toegankelijk voor de rijkeren.’

U zegt: we moeten op voedingsles.

‘We leven in een omgeving met veel extreem bewerkte producten. Wandel maar eens door een supermarkt, 70 procent van wat daar wordt verkocht is bewerkt tot ultra-bewerkt voedsel. We nemen geen tijd meer om eten te maken of om samen te eten. De hoeveelheid tijd die we aan eten besteden is enorm afgenomen.

‘Toen moeders begonnen te werken moest er iets verzonnen worden voor de lunch. In de meeste landen is zo het systeem van schoolmaaltijden ontstaan en wij bedachten de broodtrommel. Dat we weinig samen eten, gehaast, uit trommeltjes, achter ons bureau, dat symboliseert voor mij dat eten ons geen fluit interesseert.

‘De overheid zegt: wij hebben geen taak, mensen moet zelf gezonde keuzes maken. Maar dat blijken mensen helemaal niet te kunnen. Ontzettend veel mensen kunnen niet koken, weten niet waar hun voedsel vandaan komt en kunnen niet goed een etiket lezen. Dat moet je dus al aan kinderen leren. De voornaamste kennis die nu tot ons komt, wordt verzorgd door allerlei commerciële boodschappen. Hier zitten alleen ‘natuurlijke suikers’ in, dus het is goed voor je.’

Aan wat voor lessen denkt u?

‘Kooklessen en tuinieren. We hebben onderzoek gedaan naar schooltuinen in Amsterdam. Kinderen die geen groente lusten, lusten wel groenten die ze in hun tuin hebben laten groeien.

‘Wat ik ook mooi vind: op school eten kinderen sowieso veel beter. Als iedereen groente eet, eten ook slechte eters het. Daarom ben ik zo’n voorstander van goede schoolmaaltijden.’

Jutka Halberstadt en Jaap Seidell, Jongleren met voeding, kleine en grote vragen over een leven lang gezond eten. Atlas Contact, 296 pagina’s, € 19,99.

Hoeveel suiker per dag?

Volgens de richtlijn van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) mag maximaal tien procent van je dagelijkse voeding van suiker afkomstig zijn. Omgerekend is dat 50 gram suiker per dag. Liever nog, schrijft de WHO op haar site, eten we dagelijks de helft daarvan aan suiker, 25 gram. Ter illustratie: in de door Seidell genoemde ‘Breaker’ (knijpyoghurt) zit 30 gram suiker.

Waarom houden kinderen van snoep?

Kinderen houden van zoet en vet (moedermelk!), dat is evolutionair heel nuttig om te kunnen groeien. En dat is niet zomaar ineens over, zegt Seidell. ‘Wat we vervolgens doen is die smaak bekrachtigen. Als je dit eet krijg je een toetje, troosten met snoepjes, we conditioneren het dus.’ Bovendien hebben kinderen net zoveel smaakpapillen als volwassenen maar een kleiner tongetje. Dat maakt dat ze volgens Seidell een intensere beleving van zoet en ook van bitter hebben. ‘Dus ze houden heel erg van zoet en heel erg niet van bitter.’ Dan wordt ook nog eens alles uit de kast getrokken om ze te verleiden, met kleuren, verpakkingen en tekenfilmfiguren. Kies dan nog maar eens voor een wortel.

Wel of niet uit een potje?

Voor de gezondheid van uw kind hoeft u het niet te laten, zegt Seidell. Wel is bekend dat het aanbieden van zoveel mogelijk smaken en structuren helpt om je kind goed te laten eten. Daarin blinken potjes, met vaak vlakke smaken en het ontbreken van structuur, natuurlijk niet uit.

Waarom eten puberjongens zoveel?

In het boek noemt Seidell een anekdote van een moeder die met haar 18-jarige zoon en drie vrienden op vakantie was en niet kon geloven hoeveel eten er doorheen werd gejaagd. ‘Er was niet tegenop te koken.’ Globaal tussen de 12 en de 20 jaar hebben jongens (in de groei) zo'n 700 calorieën per dag meer nodig dan meisjes. Dat is een flinke extra maaltijd. Na hun 20ste daalt de energiebehoefte weer iets.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.