Weblog

'Duurzaamheid gaat tegen onze psychologische instincten in'

Duurzaamheid zit niet in menselijke natuur en dat heeft het ook nooit gezeten. Psychologische instincten geërfd uit het verre verleden staan de mens in de weg zich duurzamer te gedragen, schrijft evolutionair psycholoog en hoogleraar Mark van Vugt.

Windmolenpark in de Noordzee Beeld anp

Deze week stond voor mij in het teken van de kleur groen. Allereerst verscheen het langverwachte rapport van het Internationale Klimaat Panel van de Verenigde Naties met als belangrijkste boodschap dat wij mensen met 95% zekerheid verantwoordelijk zijn voor de opwarming van de aarde. Daarnaast praatte ik met leden van de vaste Tweede Kamercommissie Infrastructuur en Milieu over duurzaamheid en gedragsverandering. De Kamerleden vroegen mij welke psychologische instrumenten de overheid kan inzetten om bedrijven en burgers te overtuigen van de noodzaak om te investeren in duurzaamheid.

Overtuigen is eigenlijk het minste problematisch, vertelde ik. De meeste Nederlanders zijn zich er inmiddels wel van bewust dat: 1) er milieuproblemen zijn, 2) deze in belangrijke mate door de mens veroorzaakt worden, 3) de problemen niet alleen door techniek kunnen worden opgelost, en 4) gedragsverandering derhalve noodzakelijk is. Toch werken de meeste milieumaatregelen niet omdat, zo vertelde ik de Kamerleden, ze vaak gebaseerd zijn op een verkeerd of beperkt begrip van hoe het mensenbrein, dat ons gedrag aanstuurt, werkt.

 
Er zijn belangrijke obstakels voor duurzame gedragsverandering die te maken hebben met hoe het mensenbrein is geëvolueerd

Oermens was niet 'groen'
Ons brein is een erfenis uit het verre verleden. En dat verleden was lang niet altijd duurzaam. Verhalen dat de oermens in harmonie zou leven met de natuur zoals dat van de 18e eeuwse filosoof Jean Jacques Rousseau die het heeft over de oermens als 'nobele wilde' berusten op verzinsels. Ook de beroemde speech van de 'Native American' opperhoofd Chief Seattle - 'how can you buy or sell the sky, the warmth of the land'- met als boodschap dat de Indianen milieubewust zouden zijn en de blanken niet, blijkt geschreven door een Hollywood scriptwriter.

Onze voorouders waren geen groene types. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat waar de mens ter wereld ook kwam, en in aantallen toenam, de fauna en flora er onder leed. In Europa en Noord-Amerika verdwenen grote prooidieren zoals de mammoet en wolharige neushoorn met de komst van de mens. Op diverse eilanden stierven de vogels die niet weg konden vliegen uit dankzij de eetlust van de mens, zoals de dodo in Madagascar en de mao in Nieuw-Zeeland.

De aard en omvang van onze milieuproblemen zijn grotendeels te wijten aan hoe het menselijke brein werkt. De evolutie heeft ons uitgerust met een bepaalde psychologie die het meest geschikt is voor het leiden van levensstijl als jager-verzamelaar (zoals onze voorouders enkele miljoenen jaren deden). Men kwam, at alles op, en trok weer verder naar een andere plek. Deze psychologie maakt het lastig om een duurzame levensstijl te leiden in een moderne wereld van schaarste.

Vijf mensentrekjes tegen duurzaamheid
Er zijn volgens mij vijf psychologische instincten die duurzame gedragveranderingen in de weg staan. Allereerst bekommeren mensen zich meer om het lot van zichzelf en hun relevante anderen dan om de mensheid in het algemeen. Stel dat je een kudde koeien hebt die je laat grazen op gemeenschappelijke weidegronden, zou je dan zonder dat iemand het merkt een extra koe aan je stapel toevoegen, zodat je meer te eten en drinken hebt voor jezelf en je familie? Dit heet de 'tragedie van de meent' (tragedy of the commons) en uit onderzoek blijkt dat de meeste mensen dat zouden doen als ze ermee weg zouden komen.

Een tweede probleem is dat we het heden meer waarderen dan de toekomst. Voor onze voorouders was de toekomst onzeker en men wist niet of men er volgend jaar of zelfs volgende maand nog zou zijn. Wilt u liever tien euro nu of vijftien volgende week? Wanneer we deze financiële dilemma's geven aan studenten kiezen de meeste voor de tien euro. De reden hiervoor is dat je als arme student nu het geld hard nodig hebt. Volgende week zien we dan wel weer. Dit kortetermijndenken beïnvloedt hoe burgers met het milieu omgaan, bijvoorbeeld of ze al dan niet investeren in dure zonnepanelen. Politici lijden er ook aan, die zijn bezig met de komende verkiezing niet die erna.

 
Verhalen dat de oermens in harmonie zou leven met de natuur berusten op verzinsels

Ten derde zijn mensen statusgericht. Geluksonderzoek laat zien aan dat terwijl het gemiddelde inkomen van mensen in de VS en Europa is gestegen met enkele honderden procenten in de laatste vijftig jaar, het gemiddelde geluksniveau ongewijzigd is gebleven. We zijn voortdurend bezig om onze status en rijkdom te verhogen ten opzichte van die van anderen maar die zijn er ook mee bezig. 'Keeping up with the Jones' heet dat. We waarderen dus niet wat we allemaal hebben als anderen dat ook al hebben. Gelooft U me niet? Werkt u liever tegen een salaris van 20.000 euro per jaar in een bedrijf waar het gemiddelde salaris op 15.000 euro ligt. Of in een bedrijf waar u jaarlijks 25.000 krijgt en het gemiddelde 30.000 euro is? Als je rationeel bent ga je voor het laatste want dan kun je meer verdienen, maar de meeste mensen kiezen voor het eerste scenario.

Ten vierde kopiëren we het gedrag van mensen om ons heen. Als onze buren het licht aan laten als ze het huis verlaten, zijn wij als buren geneigd dat ook te doen. Ook al zijn we er ons vaak niet van bewust.

En ten slotte is ons 'Stenen Tijdperk'-brein niet gewend om te gaan met langdurige mondiale milieuproblemen, vooral als we ze niet kunnen zien, horen, ruiken, of voelen. Als u buiten bent is de tuin in bloei, het gras ruikt lekker, er is genoeg te eten, het drinkwater smaakt goed en er is benzine genoeg in de pomp. Op een bepaald niveau snappen we wel dat het milieu bedreigd wordt. Maar als we de problemen niet zelf voelen trekt ons brein er zich niet veel van aan.

De conclusie is dan ook dat er belangrijke obstakels zijn voor duurzame gedragsverandering die te maken hebben met hoe het mensenbrein is geëvolueerd. Met deze kennis kunnen slimme beleidsmakers ons echter ook zetjes in de juiste richting geven. In een volgend blog ga ik in op enkele van zulke zeer effectieve groene 'nudges'. De Tweede Kamerleden weten er al van.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'.

 
We kopiëren het gedrag van mensen om ons heen. Als onze buren het licht aan laten als ze het huis verlaten, zijn wij als buren geneigd dat ook te doen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.