'De werkelijkheid berust op meer dan materie'

Een hoogleraar en een therapeut over alternatieve wereldbeelden

Berust de werkelijkheid uiteindelijk op onbezielde materie? Dat is een te beperkt wereldbeeld, vinden een Utrechtse hoogleraar en een Tilburgse therapeut. 'Natuurlijk weten we dat dit vaag klinkt.'

Beeld Melbourne NHM

De wetenschap, zeggen Sarah Durston en Ton Baggerman op een nazomers caféterras in Utrecht, heeft zich danig in de hoek geschilderd door alleen materie nog serieus te nemen. Zij is hoogleraar biologische psychiatrie in Utrecht en onderzoekt aandoeningen als adhd met hersenscanners. Hij werkt als psychotherapeut in de regio Tilburg. Wat hen bindt, zeggen ze, is een al jaren knagend gevoel. Dat het bestaande wetenschappelijke wereldbeeld van materie en oorzaak en gevolg hen niet verder helpt bij de wezenlijke vragen in hun vak: waar komt bewustzijn vandaan, wat is een psychische stoornis?

Durston en Baggerman schreven er, nadat ze stomtoevallig dezelfde Nederlands-Amerikaanse astrofysicus en denker Piet Hut hadden benaderd met hun vragen, samen een boekje over met een ambitieuze titel: The Universe, Life and Everything. Op basis van hun onderlinge zoekende tweegesprekken en lange interviews met denkers en experts, van econoom Herman Wijffels tot fysici Erik Verlinde en Henry Stapp. Onder de vleugels van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen brainstormen ze vanavond bij de presentatie in een stampvolle Openbare Bibliotheek in Amsterdam over andere, misschien geschiktere wereldbeelden. 'Het was meteen uitverkocht, iedereen wil erover praten', zegt Durston licht verbouwereerd.

Aan ambities en daadkracht geen gebrek, maar wat is het probleem nou precies?

Durston: 'Op een aantal gebieden is er sprake van een crisis. In mijn eigen vak weten we steeds meer van het brein, maar is het bewustzijn in alle eerlijkheid een raadsel. In Tons praktijk krijgt de patiënt pillen om hem te normaliseren, maar wat is een stoornis en wat normaal? In de natuurkunde begrijpen we op het kleinste quantumniveau niet waarom iets gebeurt. En je kunt je zelfs afvragen of ons onvermogen om het klimaatprobleem of humanitaire crises aan te pakken voorkomt uit een verkeerde manier van kijken.'

Allemaal omdat we een verkeerde wereldbeeld hanteren?

Durston: 'Voor mij is het zelfs heel persoonlijk. Ik worstelde als klein meisje al met de vraag waarom ik mezelf als een geest met een lichaam zie, maar niet omgekeerd: een lichaam met een geest. Terwijl dat wel is wat de wetenschap zegt: een materieel lichaam waarin ergens bewustzijn ontstaat. Zomaar.'

Baggerman: 'Wij denken allemaal langs de lijnen van Newton en Descartes in wat we deterministisch materialisme noemen. Alles is een samenspel van materie. Het idee van de werkelijkheid als machine heeft natuurlijk eeuwen fantastisch gewerkt en heel veel opgeleverd. Maar het is ook ontzettend 1650, terwijl we intussen zijn vergeten dat het maar een afspraak was. Een werkhypothese, die niet per definitie waar hoefde te zijn.'

Sterker: die afspraak blijkt fout?

Durston: 'Niet meteen fout, maar misschien wel onvoldoende. Als er een crisis in het verklaren ontstaat, moet je ook je uitgangspunten tegen het licht durven te houden.'

Als dat deterministisch materialisme te beperkt is, wat is dan een zinniger wereldbeeld?

Baggerman: 'Eenduidige antwoorden zijn moeilijk, het is al mooi als er breed over wordt gepraat, zoals op de brainstorm vanavond in Amsterdam. Maar in mijn vak moet je denken aan de vraag of een stoornis een zaak van het individu is. Nu vinden we een adhd'er een lastpak die ziek is. Maar dat is ook een teken des tijds, wij willen rust in de klas. Honderdduizend jaar geleden redde diezelfde adhd'er de groep door als eerste die tijger in het gras op te merken en de boel op stelten te zetten. Helemaal niet ziek.'

Beeld Melbourne NHM

Het collectief is fundamenteler dan de delen?

Durston: 'Het individuele en kleine is misschien niet het meest wezenlijke aan de werkelijkheid. Overal waar je genoeg deeltjes of individuen hebt zie je complexiteit opduiken. Moleculen vormen samen water; lichaam en brein bevatten het bewustzijn. Een formatieve tendens noemen we dat.'

Het klinkt, met alle respect, behoorlijk zweverig. Hoe wordt dit ontvangen in wetenschappelijke kring?

Durston: 'Goed, ik merk dat heel veel mensen erover willen nadenken. En ja, ik weet dat het vaag klinkt, ik vind het soms ook ongemakkelijk. Maar je moet het je afvragen, juist als we eigenlijk niet voorbij ons uitgangspunten durven te kijken.'

En wat zouden we met een nieuw wereldbeeld winnen?

Baggerman: 'Ik zou als therapeut graag minder het gevoel hebben dat we mensen volstoppen met pillen omdat dat is hoe we stoornissen zien, en omdat verzekeraars het zo willen. Maar aandacht voor het grotere geheel kan overal belangrijk zijn.'

Durston: 'Ik hoorde iemand laatst zeggen dat we veel milieuproblemen zouden voorkomen als we bedenken dat bossen een onderdeel van ons ademhalingssysteem zijn. Mooi. Dan zet je er toch minder snel een bijl in.'

Sarah Durston en Ton Baggerman. The Universe, Life and Everything. Amsterdam University Press, open access, te downloaden op aup.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.