Interview

'De vrije wil is een sociale constructie'

Interview filosoof Daniel Dennett

Bestaat de vrije wil? Filosoof Daniel Dennett meent van wel. Hij kruist vrijdag de degens met hersenwetenschappers Dick Swaab en Victor Lamme.

Beeld Martyn F. Overweel

Zelfs via Skype is de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett (73) een imposante verschijning, met een woeste baard boven een brede bast waaruit gepeperde uitspraken opwellen. De filosoof is op het oorlogspad. Morgen (vrijdag) kruist hij de degens met de Nederlandse hersenwetenschappers Dick Swaab en Victor Lamme die hij in 2012 voor schurken uitmaakte omdat ze zeggen dat de vrije wil een illusie is. 'Ik wil het publiek waarschuwen dat ze Swaab en Lamme niet moeten geloven. Dat ze onverantwoord bezig zijn.'

Dennett is een van de grote filosofen van deze tijd en een expert als het gaat om bewustzijn, vrije wil en kunstmatige intelligentie. Hij werd in Nederland bekend door zijn optredens in de tv-series De Beagle en Een schitterend ongeluk. Onder de vrije wil verstaat Dennett het vermogen van gezonde volwassenen om autonoom en doordacht beslissingen te kunnen nemen. De mens is niet de knecht van zijn brein, maar heeft wel degelijk controle over zijn daden en gedrag.

(tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld Martyn F. Overweel

U vergelijkt de vrije wil weleens met kleuren en euro's. Waarom?

'De vrije wil, euro's en kleuren maken deel uit van ons dagelijks leven, maar ze hebben geen duidelijke identiteit. Het zijn abstracties. Toch denk ik dat Swaab euro's niet als een illusie ziet, zelfs niet de euro's op de bank. En niemand haalt het in zijn hoofd Sony voor de rechter te dagen omdat ze kleurentelevisies verkopen terwijl kleuren eigenlijk volgens moderne wetenschappelijke inzichten niet bestaan. Of neem een belofte, een afspraak tussen twee zelfstandig denkende, vrije mensen. Waar is zoiets van gemaakt? Dat lokaliseer je niet in het brein.'

De vrije wil is een sociale constructie.

'Ja, onder meer. En sociale constructies bestaan echt. Ze zijn zelfs vreselijk belangrijk. De staatsinrichting is erop gebaseerd, het strafrecht en ga maar door. De vrije wil is in bepaalde opzichten ook een biologisch fenomeen en onderdeel van ons evolutieproces. De mens is er steeds beter in geworden de gevolgen van zijn handelingen te doorzien en daar verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat maakt ons vrij op een manier die andere dieren niet kennen.'

Filosoof Daniel Dennett met koning Willem-Alexander bij ontvangst van de Erasmusprijs 2012 Beeld epa

In zijn boek 'Wij zijn ons brein' schrijft Dick Swaab dat je niet kunt kiezen om een lafaard te zijn of heteroseksueel.

'Dat is waar. Je kunt ook niet kiezen om een uil of een koe te zijn. Dat zie ik niet als een belangrijke beperking van de vrije wil. Kijk, absolute vrije wil bestaat niet. Niemand is een volkomen onbeschreven blad. Alleen al het feit dat ik menselijk ben, brengt beperkingen met zich mee. Maar er blijft genoeg ruimte over voor de vrije wil. Ons karakter ligt deels vast, maar ons gedrag niet. Wij kunnen onze daden evalueren en eventueel aanpassen.'

Het vrijewildebat is al zo oud als de filosofie zelf. Aan de ene kant staan de deterministen die ervan uitgaan dat alles wordt bepaald door natuurwetten, met nul ruimte voor de vrije wil. Ook veel religies ontkennen de vrije wil: de mens wikt, maar god beschikt. Dennett is een milde determinist en denkt dat er ruimte genoeg overblijft voor de vrije wil. Het actuele debat wordt aangevoerd door neurologen die op basis van modern hersenonderzoek concluderen dat we geen vrije wil hebben.

Vindt u het soms ongemakkelijk dat de neurowetenschap zich met het vrijewildebat bemoeit?

'Nee, ze bedrijven er alleen geen wetenschap mee. Ze doen aan filosofie en nog tamelijk slecht ook. Waar het echt om gaat, is dat wetenschappers als Swaab eerst een karikatuur maken van de vrije wil, alsof daarmee wordt bedoeld dat iedereen compleet vrij is te doen wat hij of zij wil. De absolute vrije wil bestaat niet, niemand is een volkomen onbeschreven blad. Slechts een handjevol filosofen die zich helemaal niets aan de wetenschap gelegen laten liggen, verdedigt de absolute, extreme vrije wil. De ironie is dat Swaab naar de verkeerde filosofen luistert.'

Prominenten in debat

Het congres 'Bestaat de vrije wil?' vindt op 11 maart in de Philharmonie in Haarlem plaats. Aanvang 9.00 uur. Aan het debat nemen - behalve Swaab en Lamme - ook rechtspsycholoog Peter van Koppen, forensisch psychiater Hjalmar van Marle, arts en filosoof Bert Keizer en cognitief psycholoog Marcel Veenman deel. De toegangsprijs is 395 euro (ex btw).

U vindt de uitspraken van Swaab en Lamme zelfs gevaarlijk.

'Ja. Het is gevaarlijk als je het verschil opgeeft tussen verantwoord en onverantwoord gedrag. Als je niet gelooft dat mensen in staat zijn morele en rationele beslissingen te nemen, wat dan? Dan kun je die competenties ook niet trainen. Dan heeft morele educatie geen zin meer. Waarom zouden ouders hun kleuters dan nog uitleggen wat het verschil is tussen goed en kwaad? Dat is toch niet wat we willen? We willen dat ouders de verantwoordelijkheid op zich nemen om verantwoordelijke mensen te maken van hun kinderen. Als je de vrije wil loslaat, heeft dat enorme consequenties, alleen al voor het strafrecht. Maar daarover doet Swaab zijn mond vrijwel niet open. En áls hij het doet, is hij niet consistent.'

Dennett doelt onder meer op de uitspraak van Swaab dat het strafrecht uitsluitend van toepassing zou moeten zijn op mensen met een gezond brein. Mensen met een afwijkend (pedofielen)brein of ernstige psychiatrische problemen kun je niet moreel verantwoordelijk stellen dan wel straffen voor hun gedrag. 'Blijkbaar zijn gezonde mensen dus - ook in de optiek van Swaab - in staat morele en rationele afwegingen te maken waarop ze kunnen worden afgerekend. Dat is toch niet consistent?'

Inmiddels is het Skype-gesprek een telefoongesprek via de pc geworden. Het beeld ging zowel bij de Volkskrant in Amsterdam op zwart als bij Tufts University in Medford aan de oostkust van de VS, waar de wetenschapper doceert. Dennett praat overigens ook zonder videoverbinding onverstoorbaar verder. 'Het is niet voor de tv, toch?' Tufts University is een prestigieuze instelling die 'nieuwe leiders voor een veranderende wereld' wil opleiden en prat gaat op research van wereldklasse.

Het hersenonderzoek op basis waarvan neurowetenschappers de vrije wil ontkennen, is volgens Dennett slecht doordacht. Het gaat om experimenten waarbij met e.e.g., MRI-scans of zelfs elektroden in het brein wordt gekeken terwijl proefpersonen besluiten moeten nemen zoals: til ik mijn linker- of rechterhand op. Nog voordat proefpersonen zeggen dat ze tot een besluit zijn gekomen, is het hersengebied dat bewegingen voorbereidt en aanstuurt al in actie gekomen. De onderzoekers kunnen aan die hersenactiviteit voorspellen wat de proefpersoon gaat doen, met enkele honderden milliseconden in het vooruit.

'Big deal. Wat zegt dat nou? Op basis van zulke triviale en onnatuurlijke beslissingen kun je niets zeggen over de vrije wil in het dagelijks leven. Het laat hooguit zien dat je gedrag kunt voorspellen aan de hand van breinactiviteit. Maar niet dat de vrije wil niet bestaat. Overigens heeft Benjamin Libet al in de jaren tachtig met soortgelijke experimenten aangetoond dat proefpersonen een actie die in de hersenen wordt voorbereid alsnog kunnen stoppen. Er is een soort veto mogelijk, oftewel bewuste controle. Kijk, als ik een briefje van 20 euro op straat leg, kan ik blindelings voorspellen dat jij het gaat oprapen. Maar stel - ik noem maar iets - dat je in het gezelschap bent van de koning. Dan kies je er waarschijnlijk voor die impuls te beheersen. Daar zijn de meeste mensen toe in staat hoor, op een enkele onverzadigbare geldwolf na die zijn gepredestineerde brein niet kan controleren.'

Hoe moet ik die enorme baard van u zien, in het kader van de vrije wil?

'Ik heb een baard vanaf 1967. Het was het teken dat ik tegen de oorlog in Vietnam was. Ik had ook nog lang haar, tot op mijn schouders. Haha. Ik zag eruit als een anti-oorlogsdemonstrant - en dat was ik ook. Nadat mijn kinderen waren geboren, vond ik het voor hen nogal ingrijpend om hem af te scheren. Ze kenden mij niet anders. En inmiddels was die baard mijn handelsmerk geworden, natuurlijk. U ziet: die baard is er gekomen en gebleven op grond van goede argumenten.'

Vochtige robot

De Amerikaanse filosoof Daniel Dennett is militant atheïst en materialist. Dat laatste wil zeggen dat hij niets wil weten van een menselijke ziel. Ons bewustzijn komt voort uit een serie chemische processen. Hij noemt de mens weleens gekscherend een 'vochtige robot'. Volgens The New York Times is Dennett Amerika's meest gelezen en bediscussieerde levende filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.