'Dat zinloze bonken op de muur van de overheid om je levenseinde af te dwingen... doe het toch lekker zelf'

Levenseindekliniek-arts en 'denker over de dood' Bert Keizer over voltooid leven

Hulp bij zelfdoding door niet-artsen moet niet langer strafbaar zijn. En de D66-initiatiefwet Waardig levenseinde moet er niet komen. Dat vindt Levenseindekliniek-arts en 'denker over de dood' Bert Keizer, van wie deze week het essay Voltooid verscheen.

Bert Keizer Foto Aurélie Geurts

Op de vensterbank staan de doden, netjes in een lijstje. 'Kijk, dit is mijn nichtje, hier is ze 35. Na haar dood was het of de wateren boven haar leven zich weer sloten. Dat vind ik het ergst, als er na je dood hoe langer hoe minder over je wordt gesproken. En dit is haar zusje, pas overleden. Ze waren de dochters van mijn zus. Mijn zus is ook dood. Verdomme.'

Zie ik u nou een kruis slaan?

'Ja, haha. God hebbe hun ziel.'

In gesprekken met filosoof en arts Bert Keizer (1947) staat de dood al snel aan het hekje te rammelen; je kunt gerust zeggen dat de dood zijn leven beheerst. Tot aan zijn pensioen in 2012 werkte Keizer in verpleeghuizen, nu is hij arts bij de Levenseindekliniek in Den Haag, waar mensen terechtkunnen die hun euthanasiewens in het 'gewone' circuit niet gehonoreerd krijgen.

Schrijver is hij ook. Deze week verscheen het essay Voltooid, het tiende deel in een serie filosofische pamfletten die is bedacht door de filosofen Coen Simon en Frank Meester als reactie op de vertwittering van het debat. Voor dit tiende deel vroegen ze Bert Keizer, met zijn 'verdiende reputatie als denker over de dood', over de zelfgekozen dood te schrijven, met als vertrekpunt het postuum verschenen essay Over Zelfdoding (1777) van David Hume.

Wie was de eerste dode in uw leven?

'Ome Teus, de buurman. Vond ik niet zo erg. De tweede was mijn moeder, die aan levercirrose overleed toen ik 11 was. Een heel nare ziekte, toen ongeneeslijk, we denken nu dat ze waarschijnlijk virale hepatitis had en helemaal niet had hoeven sterven. Het was een lang ziekbed, de laatste dagen lag ze in coma naar adem te snakken. Ze stonk, ze had enorme doorligwonden.'

Zou ze euthanasie hebben gewild, als dat toen al gangbaar was geweest?

'Ik kan me die vraag niet voorstellen in haar leven. Dit was het noodlot dat je werd toegemeten, ze was een vrome katholieke vrouw. Toen ze bediend werd, zaten we allemaal geknield rond haar bed, op een ziekenzaal waar nog vijf andere patiënten lagen - we doen net of de dood een taboe was in de jaren vijftig, dat is gewoon niet waar.

'Het klinkt traumatisch maar dat was het niet, ik ben de jongste van zes en had erg lieve broertjes en zusjes. Wat ik wel erg vond was dat mijn vader drie jaar later kennis kreeg aan een vrouw - zo heette dat toen hè, 'kennis kreeg aan'. Via een soort huwelijksbureau was dat, we hebben het over 1962. Dat vond ik afschuwelijk, om te kotsen, en het idee dat ze het met elkaar deden helemaal. Het was natuurlijk heel goed en ze hadden een prima huwelijk, maar de emoties van dat pubertje waren: gadverdamme. Ik wilde zo snel mogelijk het huis uit.'

Keizer komt uit een katholiek middenstandsgezin in Amersfoort. Zijn vader had een schildersbedrijf ('één knecht'), zijn moeder was huisvrouw, en toen hij na de hbs wilde gaan studeren kreeg hij geen beurs. 'Ik ben bij Philips in Eindhoven gaan werken, waar ik doodongelukkig werd, het waren vervelende, stroomloze jaren. Uiteindelijk ben ik op de boot gestapt naar Engeland en afwasser geworden. Toen ik over genoeg connecties en geld beschikte, ging ik in Nottingham filosofie studeren. In Nederland kon dat toen alleen als je gymnasium had.'

Bert Keizer: Voltooid. Nieuw licht op een zelfgekozen dood

Ambo Anthos; 94 pagina's; €10,-

Waarom filosofie?

'O, ik wilde gewoon weten waarom we op aarde zijn. Ik ben wel katholiek opgevoed, maar na mijn eerste erectie was het voorbij met de kerk, zeg ik altijd. Mijn generatie is de kerk uit gedreven, de paters deden geen enkele moeite ons binnenboord te houden. Na die studie filosofie ben ik geneeskunde gaan doen in Amsterdam, ik was 24 toen ik begon.'

Waarom geneeskunde?

'Nieuwsgierigheid. Ik wou een keer een bevalling zien, ik wou een operatie bijwonen, ik wou een lijk openen; ik was echt nieuwsgierig naar obducties, heb ook een jaar obducties gedaan in het OLVG in Amsterdam. Als verpleegkundige of dokter heb je toegang tot een aantal locaties waar een ander nooit binnenkomt. Ik was geïnteresseerd in biologie.'

Maar u wilde geen mensen beter maken.

'Dat ook, maar ik noem liever de minder clichématige motivaties. Met mensen werken: rot op. Dat wilden de SS'ers ook.'

Welke studie gaf een beter antwoord op de vraag waarom we op aarde zijn, geneeskunde of filosofie?

'Geen van beide. Je gaat filosofie doen omdat je wilt weten waarom we op aarde zijn en je komt eruit met: dit is de verkeerde vraag. In het christelijke wereldbeeld viel daar een goed antwoord op te formuleren, met een begin en een einde, maar dat is weg en daar hebben we niets voor in de plaats gekregen. Jammer. En de biologie geeft maar één antwoord op de vraag waarom we op aarde zijn: om jezelf voort te planten.'

In de jaren waarin Keizer geneeskunde studeerde, lag het euthanasieveld er nog onontgonnen bij. De belangstelling ervoor is bij Keizer wel in die jaren ontstaan. 'Ik was relatief oud toen ik geneeskunde ging studeren, en wat minder indoctrineerbaar dan de meeste studenten. Die professoren gaven je graag het gevoel dat je niks kon, dat hadden ze op het corps geleerd. Ik koesterde in het geheim een zekere minachting voor ze, ik dacht: deze tetteraar heeft geen idee wat Plato bedoelt.

Levensbeeindiging

Bij 7 procent van de ongeveer 140 duizend Nederlanders die jaarlijks overlijden is sprake van een 'geplande' dood, door euthanasie, zelfeuthanasie dan wel suïcide. Euthanasie en hulp bij zelfdoding is in Nederland onder voorwaarden toegestaan - die voorwaarden zijn vastgelegd in de Euthanasiewet van 2002 (zie wetten.nl). Hulp bij zelfdoding door niet-artsen is strafbaar.

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn 0900-0113 (113.nl).

'Een sleutelscène uit mijn medische opleiding: weekenddienst, ik mee met de arts als coassistent, je hebt niks te vertellen. We staan bij een oud mannetje op de intensive care. Dat mannetje ligt daar op een heel onhandige manier dood te gaan, wat niet lukt omdat hij kunstmatig in leven wordt gehouden, dus ik zeg tegen die arts: in godsnaam, waarom houd je hier niet mee op? Hij zegt: wat wil jij dan? Ik zeg: laat die man toch lekker doodgaan! Hij zegt: wat dóe jij hier in het ziekenhuis? De arts was echt beledigd: wat denk jij wel, dit is de tempel van het genezen en waar jij over praat, dat is het riool. Deze scène zit zo in mijn hoofd!

'Ik besloot nooit in een ziekenhuis te gaan werken en huisarts te worden. Maar dat kon even niet, er was een wachttijd. In die wachttijd ben ik met een lang gezicht in het verpleeghuis gaan werken, ik was 33 en had er helemaal geen zin in. Ik dacht: dat wordt niks, al die ouwe karkassen, wat moet je doen? Pijnstilling afspreken en dan begraven. Ik zag het als een parkeerbaantje. Dat vooroordeel valt meteen weg als je aan het werk gaat. Het percentage sukkels onder tachtigers is net zo groot als onder achttienjarigen, het maakt geen fuck uit.'

Er sterven, schrijft Keizer in Voltooid, in Nederland jaarlijks ongeveer 140 duizend mensen. Ongeveer tienduizend van die overlijdens zijn 'gepland', door euthanasie, zelfeuthanasie dan wel zelfmoord. 'Dat wil zeggen dat 93 procent zonder sprongetje in het graf belandt.'

Is euthanasie met haar pijnloze dood niet typerend voor deze tijd, waarin we allerlei dingen willen vermijden die nu eenmaal bij het leven horen?

'En wat hoort dan bij het leven? Dat maken we toch zelf uit? Als het ons lukt om het lijden van een ondraaglijk sterfbed te vermijden, moeten we dat doen. Ik kan je één ding zeggen: die man of vrouw in dat sterfbed heeft in de jaren daarvoor genoeg geleden, je hoeft niet te zeggen: nounou, heeft die zijn portie wel gehad? Hou toch op.'

Foto E Xt-ageurts

Ik bedoel niet dat iedereen zijn portie moet hebben. Maar pijn en ongeluk zijn net zozeer onderdeel van het leven als genot en geluk. En die pijn willen we uitbannen, ik laat me voor elk gaatje bij de tandarts verdoven.

'Ja, en?'

Maar ik wilde geen ruggeprik bij de bevalling.

'Daar heb ik zelf ook zo'n 19de-eeuws idee over: als we dát gaan doen... Maar het slaat helemaal nergens op. Je zult in pijn en angst je kind baren: lekker is dat.'

Dus u bent daar ook dubbel over.

'Ja, maar het is een smaakoordeel, geen moreel oordeel. Een pijnloze bevalling met ruggeprik vind ik onnatuurlijk. Onnatuurlijk, dat is een leuk woord, een bananenschil, als mensen over onnatuurlijk beginnen, bedoelen ze meestal iets anders. De paus vindt het natuurlijk als je je geslachtsdeel eruit haalt voor je klaarkomt, maar een condoom eromheen doen vindt-ie onnatuurlijk.'

In Voltooid trekt Bert Keizer van leer tegen de idee dat 'de overheid' euthanasie moet faciliteren bij mensen die niet aan een dodelijke ziekte lijden maar wel levensmoe zijn of hun leven voltooid achten. Hij schrijft: 'Dat zinloze bonken op de muur van de overheid om je levenseinde af te dwingen, terwijl je je maar hoeft om te keren en zie: daar is de deur waardoor je zo je graf in kunt stappen. Doe het toch lekker zelf!'

Wat u betreft komt de initiatiefwet Waardig levenseinde van D66, waarbij iemand die zijn leven voltooid acht hulp kan krijgen van een levensbegeleider, er niet door.

'Nee. De mensen die ik euthanasie geef, of euthanasie verleen, we hebben er geen goed woord voor...'

Euthanaseer?

'Dat vind ik een rotwoord. Maar goed, de mensen die ik de overdosis bezorg, waren ook naar mijn inschatting niet in staat het zelf te doen. Alle andere gevallen vind ik moeilijk. Als arts bij de Levenseindekliniek overkomt het me ook wel dat ik ergens naartoe moet en denk: verdomme, waarom zit ik hier? Het is jóúw probleem. Doe het zelf. Dat zeg ik dan ook.'

En wat zeggen ze dan terug?

(Maakt huilgeluiden).

Hebben ze een soort God nodig die het laatste zetje geeft?

'Ze willen een door de overheid gesanctioneerde overdosis. Ik was laatst bij een hoogopgeleide man, 58. Het is 11 uur 's morgens, hij heeft een fles witte wijn op zijn nachtkastje en een grote sigaar in zijn snufferd. Hij is alcoholist en wil zich eigenlijk dood drinken maar dat is een rare route, dus wil hij euthanasie.

'Ik zeg: stel dat ik u ga helpen, dan wordt het een eindeloze serie van hoepels waar je doorheen moet springen. Waarom doet u het niet zelf? Hij had barbituraat in huis, maar was er doodzenuwachtig over, hij was bang dat het mislukte en dat hij wakker zou worden met een hersenbeschadiging.

'Ik heb even geproefd - daar val je echt niet dood van neer - en het was inderdaad barbituraat, intens bitter. Ik zeg: dit is het goede spul. Als je wilt weten of het werkt, neem je vanavond 50 milligram en kijk je of je daar goed op slaapt. Als dat zo is, weet je genoeg. Ik heb geen opinie over uw doodswens, die heeft u zelf gemaakt, maar ik kan u wel vertellen: als u het zo doet, dan gaat u mooi dood. Maak van tevoren met de telefoon een filmpje en hou een krant in de hand waarop de datum zichtbaar is. Nabestaanden kunnen dat filmpje aan de politie laten zien. Wees er eerlijk over. Dat hebben ze drie dagen later gedaan en het is helemaal goed gekomen - dit is vóór Albert Heringa hè.'

De man die onlangs zes maanden gevangenis kreeg wegens hulp bij zelfdoding aan zijn stiefmoeder.

'De eerste rechtbank achtte het strafbaar, de tweede niet, toen ging het naar de Hoge Raad en nu weer naar Den Bosch. Dit is geen rechtspraak. Dit gejojo kun je niet maken. Dat artikel dat stelt dat hulp bij zelfdoding door niet-artsen strafbaar is, moeten we schrappen. Dat laten de rechters hier zelf mee zien. Als hulp bij zelfdoding niet langer strafbaar is, zijn we van een hoop gedoe af. Nu hebben we Heringa, maar de volgende clash komt er alweer aan, met de Coöperatie Laatste Wil. Die zijn hun poeder aan het uitdelen en zodra de eerste dode valt, en die valt natuurlijk binnenkort, springt het OM er bovenop.'

Is dat poeder van de Coöperatie Laatste Wil ook barbituraat?

'Nee, dat is iets anders. Barbituraat is een ouderwets slaapmiddel uit de jaren vijftig, we gebruiken het niet meer omdat je jezelf er zo goed mee kunt ombrengen.'

En hoe ga je dan dood?

'O, heerlijk.'

Hoe weet u dat?

'Omdat ik erbij sta. De beleving van degene die het drankje genomen heeft, is die van iedereen die flauwvalt, narcose krijgt, 's avonds in slaap valt. Het volgende stadium is ademdepressie; je houdt op met ademen. Dat in slaap vallen gebeurt snel, het langste wat ik heb meegemaakt is vijf, zes minuten.'

Waar heb je het in die minuten dan nog over met iemand?

'Dat is een leuke vraag. Ik heb me getraind om niet ter plekke te verzinnen wat ik ga zeggen, anders kom je met dingen als: tot ziens hè, sterkte, goeie reis of dat soort gelul. Ik zeg: het spijt me dat je me nodig had, of: ik vond het fijn dat ik wat voor je kon doen. Dan loop ik weg, de zoon en dochter blijven erbij. Ik heb een keer meegemaakt dat die steeds zeiden: ga nou maar hoor pap, je mag nu gaan, ga maar... Tot die man zei: willen jullie nu wel even ophouden, met dat ga maar?'

En als er geen zoon of dochter bij is en je alleen bent met de stervende?

'Daar ben ik helemaal op tegen, dat heb ik één keer meegemaakt, in de aidstijd. Die jongen zat in de laatste minuten te praten over een meisje dat hij zwanger had gemaakt en hoe zijn vader had afgedwongen dat dat meisje zich liet aborteren. Het was een leuk joch. Ik ging op mijn knieën de gang op, jankend naar de zusterpost, ik was helemaal ondersteboven. Je moet dit niet alleen doen.'

Over euthanasie wordt volop gedebatteerd, maar over het eindeloos rekken van levens nauwelijks. Is dat niet gek?

'Je bedoelt: zijn wij de dood aan het verneuken? Natuurlijk doen we dat. En dat is de schuld van de ziekenhuizen. Waar een verpleeghuisarts hooguit een katapult heeft, beschikt de ziekenhuisarts over een raketwerper. En het is veel moeilijker om dat ding in de garage te houden dan de katapult in de keukenla. Zeggen: we doen niks, is voor de ziekenhuisarts veel moeilijker, omdat die echt iets kan.

'Weet je wat een jonge specialist te horen krijgt die in een ziekenhuis komt solliciteren en zegt dat ze vooral is gekomen om de lijdende mens bij te staan, om een zekere troost te bieden als het noodlot onafwendbaar is? Piss off. Het ziekenhuis is één groot, biochemisch georiënteerd circus waar ze maar één vraag hebben: wat is het? Wat heb je? En wat het voor jou betekent om het te hebben, kun je beneden in de kelder uitzoeken, in een klein kuthokje dat ze eufemistisch 'stiltecentrum' hebben genoemd omdat het geen kerk mag heten ook geen moskee. Als je mooi wilt sterven, moet je eerst zien weg te komen uit het ziekenhuis. Ik zie die houding niet veranderen, dit gaat al decennia zo.'

Hoe wilt u zelf doodgaan, en wanneer? Dan ligt het maar vast.

'Op mijn 85ste. Geen hartstilstand, dat lijkt me verschrikkelijk, opeens weg. Ik wil even de tijd hebben dus doe maar longkanker; de ziekte moet wel fataal zijn, anders ga je toch weer van alles ondernemen. Dan heb ik een paar maanden om nog een keer naar Sils-Maria in Zwitserland te gaan of wat te wandelen in De Treek bij Amersfoort. En dan zou ik vóór de ellende begint mijn maatregelen nemen en zeggen: allemaal bedankt.'


Voltooid leven als splijtzwam van de formatie en vanaf welke leeftijd zou stervenshulp mogelijk moeten zijn?


D66 en ChristenUnie botsen over 'voltooid leven': Pia Dijkstra wil tempo, Segers waarschuwt juist voor haast

De oproep van D66-Kamerlid Pia Dijkstra om haast te maken met onderzoek naar 'voltooid leven' stuit op verzet van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. 'Haast is het laatste wat we hier moeten betrachten', stelt Segers.

Hoe voltooid leven tot splijtzwam van de formatie uitgroeide
Niet het klimaat, niet de arbeidsmarkt, niet het belastingstelsel: de grootste hobbel bij de formatie is stervenshulp bij voltooid leven. Hoe kon een onderwerp dat slechts een kleine groep raakt zo groot worden? (+)

Kamer twijfelt: stervenshulp vanaf 75ste?
Als er stervenshulp wordt geboden bij 'voltooid leven', moet dat dan voor iedereen mogelijk zijn?

Opinie: Waarom een wet voltooid leven er niet moet komen
Een voltooid-levenwet is het meest riskant voor mensen aan de onderkant van de samenleving, die zwakker, armer en minder verbaal begaafd zijn dan Pia en Alexander.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.