'Boer, omarm toch de microbe'

Interview Jos Raaijmakers, microbieel ecoloog

De landbouw moet schimmels en bacteriën niet domweg 'wegselecteren', zegt Jos Raaijmakers. 'We snappen steeds beter hoe ze ons kunnen helpen.'

Jos Raaijmakers Beeld .

Zeg tegen een boer iets met daarin het woord 'schimmel' of 'bacterie' en de kans is groot dat je hem hoofdpijn bezorgt. Microben, dat zijn ziekteverwekkers. Ze veroorzaken wortelrot, of doen soms, zoals de beruchte aardappelziekte phytophthora, hele oogsten mislukken. Maar langzaam dringt het besef door dat de grote meerderheid van de microben in landbouwgrond, net als die in onze darmen, ook veel goed doet. Dit stelt Jos Raaijmakers, die morgen aan de Universiteit van Leiden zijn oratie uitspreekt als hoogleraar microbiële ecologie.

De miljarden microben van duizenden verschillende soorten kunnen ziekteverwekkers doden of weren, ze kunnen de plant helpen om voedingsstoffen op te nemen uit de omgeving, ze kunnen het immuunsysteem van de plant beter laten functioneren, weerstand bieden tegen droogte, hitte en wateroverlast en zelfs de smaak verbeteren.

Anders gezegd: een gewas dat optimaal samenwerkt met microben in de bodem is sterker, gezonder, lucratiever voor de teler en lekkerder. Bekende voorbeelden van behulpzame microben zijn Rhizobia-bacteriën die stikstof uit de lucht binden en Mycorrhiza-schimmels die een fijn netwerk om de plantwortels vormen voor de aanvoer van water en voedingsstoffen.

Back2Roots

Het goede nieuws is dat planten hun favoriete helpers zelf kunnen lokken en onderhouden en tegelijk hun vijanden weren, door via hun wortels een breed assortiment aan moleculen uit te scheiden, de zogeheten exsudaten. Er is één probleem: decennialang hebben plantenveredelaars geen oog gehad voor deze microben en exsudaten, waardoor die verloren gingen in het selectieproces.

Tijd om het tij te keren, vindt Raaijmakers, die ook een onderzoeksgroep leidt aan het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) in Wageningen. Hij richtte er een onderzoeksproject voor op, Back2Roots. Daarin zoeken onderzoeksgroepen uit Leiden, Utrecht, Groningen en Wageningen, producenten van bestrijdingsmiddelen en plantenveredelaars samen naar die samenwerkende microben en planteneigenschappen in oergewassen. 'Die microben kun je gaan toevoegen aan moderne gewassen, of de genetische eigenschappen kun je inkruisen. Liefst doe je beide. It takes two to tango.'

Oerbacteriën

Het project past in de toenemende aandacht voor microben in de landbouw. De genetische technieken waarmee wetenschappers de bacteriën in onze darmen in kaart brengen hebben ook veel kennis over het minuscule bodemleven opgeleverd. In 2011 vond het team van Raaijmakers meer dan 33 duizend soorten bacteriën en Archaea (ook wel oerbacteriën genoemd) op suikerbietenwortels, waarvan tientallen soorten in staat bleken ziekteverwekkers te onderdrukken. Ook multinationals als Bayer en Monsanto, die groot werden met de ontwikkeling van chemische bestrijdingsmiddelen, zijn op het vakgebied gedoken. Zo levert Bayer het product Serenade, dat een bacil bevat die schimmels en bacteriën doodt en het immuunsysteem van planten stimuleert.

Maar dit soort producten zijn niet zaligmakend. 'Zo'n enkele bacteriestam wordt vaak weggeconcurreerd door de microben die al in de bodem zaten', aldus Raaijmakers. 'In zulke gevallen heb je een consortium van twee, drie, of zelfs vijf of meer samenwerkende stammen nodig.'

Universiteit Leiden, waar Jos Raaijmakers morgen zijn oratie uitspreekt Beeld anp

Wilde bonen

Naar dit soort consortia wordt volop gespeurd, maar zelfs die kunnen soms slecht werken, doordat ze niet goed gedijen bij het gewas waaraan ze worden toegevoegd. Daarom gaan Raaijmakers en zijn collega's nog een stap verder, door ook de genetische eigenschappen van die gewassen onder de loep te nemen. Ze bestuderen onder meer wilde bonen in Colombia, en tomaten en sorghum. Met Saoedische en Algerijnse collega's onderzoeken ze de woestijnplanten Indigofera en Zygophyllum, om te achterhalen of en hoe microben een rol spelen bij droogte-stress. Ze ontrafelen gedetailleerd de interactie tussen de planten en hun microben. Zo ontdekten ze dat planten in reactie op een ziekteverwekker 'om hulp' kunnen roepen door uitscheiding van een alarmstofje, waarop aanwezige microben antibiotica beginnen te produceren.

Uiteindelijk hoopt Raaijmakers de landbouw productiever én duurzamer te maken. Een gezond, robuust gewas heeft immers minder bestrijdingsmiddelen, kunstmest én water nodig. En zou het niet slim zijn om gewoon die oergroenten weer te gaan verbouwen? 'De wilde verwanten hebben vaak andere ongewenste eigenschappen voor consumptie, zoals de smaak. Dus het is beter gebruik te maken van the best of both worlds.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.