'Blue Monday is verdomd handige onzin'

Reconstructie van het begrip Blue Monday

Vandaag is het Blue Monday, ooit tot treurigste dag van het jaar uitgeroepen. Is er een verband tussen maandagen, winters en depressie? Dit schreven we er vorig jaar over (en is dit jaar nog steeds van toepassing).

Beeld Krista van der Niet

Voor de doorsneemens is zo'n wiskundige formule als hieronder een overweldigend samenspel van optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen. Precies de bedoeling natuurlijk. Doorsneemens legt het hoofd in de schoot. Aanvaardt de uitkomst als onomstotelijk.

Wat hier gebeurt, is een rekenkundig verband leggen tussen ongelijke grootheden. Boven de streep gaan het weer, de inkomsten, de schulden, en het aantal dagen na Kerstmis een onderlinge rekensom aan. Daaronder regeert de menselijke maat, vooral op het vlak van doorzettingsvermogen. En de uitkomst luidt: het heden.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Blubberig fenomeen

Al een decennium lang wordt de derde maandag in de maand januari ervan beticht Blue Monday te zijn, de depressiefste dag van het jaar. Vandaag, 15 januari, is het dus zover, ook in Nederland. Of misschien moet je wel zeggen: juist in Nederland.

In het Nederlands wordt deze dag vaak vertaald als blauwe maandag. Dat zegt genoeg over het nogal blubberige karakter van dit fenomeen. Een blauwe maandag staat in spreekwoordelijke zin voor een vluchtige activiteit, terwijl het Engelstalige blue duidt op neerslachtigheid.

In die zin wordt de eerste dag van de week al lang met treurnis geassocieerd, vooral in de populaire muziek. Vijftig jaar geleden zong Fats Domino in Blue Monday over de maandag die hem als een loonslaaf behandelde. In 1983 vervatte popgroep New Order haar puntige ritme ook al eens onder de titel Blue Monday. En dan zijn er nog talrijke varianten, zoals in de versie van The Bangles uit 1986 waar de meedogenloze wekker een Manic Monday aankondigt.

De gelukkigste dag

Het heeft een paar jaar geduurd voordat Blue Monday zijn plek op de kalender had gevonden. In 2005, de eerste keer, moest 24 januari eraan geloven als deprimerendste dag van het jaar. Toen wees de formule van Chris Arnall nog naar de laatste week van januari.
Ook de eerste editie van het Depressiegala werd in 2016 op maandag 25 januari gehouden. Organisatrice Mariëlle Horsting: 'Achteraf was dat helemaal niet erg. De discussie kwam de aandacht alleen maar ten goede.'
Overigens heeft Chris Arnall ook een formule bedacht om de gelukkigste dag van het jaar te benoemen. Dat deed hij in opdracht van de Engelse ijsmaker Wall's. In tegenstelling tot Blue Monday is die dag variabel. Vorig jaar was vrijdag 29 juli de gelukkige.

'Idiote rekensom'

In 2005 werd vervolgens de allerblueste maandag eruit gepikt volgens bovenstaande formule. Een jaar later maakte de Britse psychiater Ben Goldacre er in de Britse krant The Guardian al gehakt van. 'Een volstrekt idiote rekensom', aldus zijn geruststellende oordeel.

In zijn column, onder de veelzeggende titel Bad Science, legt Goldacre ook de totstandkoming bloot. De triestige maand januari geldt als de perfecte periode om zomervakanties uit te venten. Vliegmaatschappij Sky klopte daarvoor elf jaar geleden aan bij het reclamebureau Porter Novelli. Daaruit volgde het concept van Blue Monday, de perfecte dag om een vakantie te boeken.

Lees verder onder de playlist

Bij het reclamebureau kan (of wil) niemand vertellen over de ontstaansgeschiedenis van de campagne. Maar Goldacre denkt te weten hoe die in zijn werk is gegaan. Volgens hem koken reclamemensen zoiets voor. Ze tellen iets op, ze trekken wat af, maken er pseudowetenschap van en gaan vervolgens op zoek naar een wetenschapper die daaraan zijn of haar status wil verbinden.

'Ik weet van een hoop collega's die voor zoiets gevraagd worden', schreef Ben Goldacre in 2006. Sterker nog, een van hen was gevraagd de Sky-formule voor zijn rekening te nemen. 'Hij kon er een mooi bedrag voor krijgen, maar heeft dat geweigerd.'

Lees verder onder de afbeelding

Cliff Arnall in de campagne voor vliegmaatschappij Sky.

Staaltje hoogmoed

Uiteindelijk werd een zekere Cliff Arnall naar voren geschoven als een gezaghebbende psycholoog van de universiteit in Cardiff. Dat bleek een staaltje hoogmoed die meteen de val van Blue Monday leek in te luiden. Arnalls wetenschappelijke bijdrage in Cardiff bleek niet verder te reiken dan parttime-onderwijs in de avonduren voor leergierige ouderen.

En toch heeft Blue Monday zich als begrip kunnen vestigen. Zodra januari een beetje op gang is, kondigt de depressiefste dag van het jaar zich al aan. 'Dat is ook niet zo gek', zegt de Amsterdamse psycholoog Jean-Pierre van de Ven. 'Iedereen herkent het wel: een maandag, en dan in januari, toch al een slechte maand. Veel mensen zijn ziek. Ik ook.' Hij snift.

Meer nog dan in bakermat Groot-Brittannië heeft Blue Monday in Nederland een enorme vlucht genomen. In omringende landen beperkt de aandacht zich tot de marge van het nieuws. Hier wordt de vermeende ellende gretig omarmd. Kranten wijden er elk jaar een rubriekje aan, op Facebook zingt het rond en op de radio klinken de bijbehorende liedjes.

Hoe dat kan? Van de Ven heeft geen idee. 'Bij mijn weten zijn wij niet depressiever dan andere Europeanen.'

Aan de uitholling van het begrip kan het evenmin liggen. Dat is in Nederland ook afdoende gebeurd. De eerste jaren stak de theorie van Cliff Arnall nog ongeschonden de Noordzee over. Daarna volgde de bedenkelijke wordingsgeschiedenis.

Lees verder onder de afbeelding

Beeld Krista van der Niet

Afvalputje

Vijf jaar geleden tikte wetenschapsjournalist Hans van Maanen het Jeugdjournaal al eens op de vingers na veel te serieuze berichtgeving. Verwijzend naar de dubieuze herkomst van Blue Monday schreef hij in de Volkskrant: 'Waar zouden ze volgende keer mee komen? Van masturberen krijg je ruggenmergtering?'

Vorig jaar was Bue Monday zelfs de aanleiding voor een Depressiegala. De tweede aflevering, vanavond in Theater Amsterdam, wordt volgende week op televisie vertoond.

Marcus Huibers, hoogleraar klinische psychologie aan de Vrije Universiteit, kan zich er behoorlijk over opwinden. Hij noemt Blue Monday 'het afvalputje' in een ontwikkeling waarin neerslachtigheid steeds meer wordt verward met depressie. 'Het verhoogt alleen maar de druk op de GGZ. Mensen denken iets bij zichzelf te herkennen en zoeken hulp die helemaal niet nodig is.' Onderzoek heeft volgens Huibers nooit een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen winters, maandagen en depressies.

Meer aandacht

Jean-Pierre van de Ven is een stuk inschikkelijker. 'Mensen willen nu eenmaal graag ergens een etiket op plakken. Mij kan dat eerlijk gezegd niet vaak genoeg gebeuren, zolang dat de aandacht vestigt op een zo wijdverbreide ziekte als depressie.'

Van de Ven is verbonden aan het Fonds Psychische Gezondheid in Amersfoort. Binnen dat fonds is het verband met Blue Monday elk jaar weer onderwerp van discussie. Moet dat wel of niet worden gelegd? Dit jaar gebeurt dat op de website MINDblue. 'Stress en somberheid kunnen een voorbode zijn van een depressie', zegt de daarvoor verantwoordelijke Sander Slootmaker.

Bij de Mental Health Foundation, verantwoordelijk voor het Depressiegala, denken ze er ook zo over. Blue Monday mag onzin zijn, het is verdomd handige onzin. 'Voor alles was al een gala, maar niet voor psychisch leed', zegt directeur Mariëlle Horsting. Dat psychisch leed zal vanavond in haar woorden 'keihard' worden gevierd. 'Deze mensen verdienen de aandacht die lichamelijk zieken ook krijgen.'

Wie wil weten hoe het nu gaat met Cliff Arnall, moet een blik werpen op de website stopbluemonday. Daar staat hij, zonnebril en korte broek, op een strand. Het positivisme spat van zijn gebruinde kop.

Arnall, tegenwoordig life coach, beweert in een bijgaand filmpje dat Blue Monday ook maar een opinie is. Trek je er niets van aan, zegt de man in zijn korte broek op een subtropisch strand. Daarna komt de aap uit de mouw: Cliff Arnall maakt reclame voor de Canarische Eilanden.

Depressiegala, 15/1, Verkadefabriek Den Bosch om 20.00 uur.

Lees verder onder de video


Jong en Droef

Psychisch leed onder de jeugd: zangeres Laura van Kaam, winnaar van The Voice Kids uit 2013, kan erover meepraten.

Laura van Kaam (18) begon zich steeds schuldiger te voelen. Hoe kon ze naar eigen zeggen 'zo ongelukkig zijn en zo veel pijn voelen', terwijl alles haar voor de wind leek te gaan? In 2013 winnares van The Voice Kids, een mooie loopbaan in wording en toch dat knagende onbehagen.

Op Blue Monday vestigt het Depressiegala vanavond de aandacht op depressieve jongeren. Van Kaam is een van de artiesten, terwijl ze zelf nota bene gebukt gaat onder een depressie. Vragen daarover wil ze alleen beantwoorden via de mail. Ze heeft op dit moment al haar energie nodig voor optredens.

Laura van Kaam.

Hoe krijg je dat met een depressie voor elkaar, optreden?

'Soms moet ik een paar drempels over voordat ik met mijn schouders naar achteren, borst vooruit en een lach op mijn gezicht uit de coulissen loop. Maar op het moment dat ik de snaren van de gitaar bespeel, lijkt het of ik ook de gevoelige snaar bij mezelf raak. Ik laad mezelf helemaal op met muziek, de ene dag meer dan de andere, maar uiteindelijk voelt het alsof ik hiervoor ben gemaakt.'

Hoe kondigde jouw depressie zich aan?

'Depressie is gewoon een ziekte. Maar niet zoals een gebroken been, zodat iedereen kan zien dat je een tijdje niet kunt lopen. Ik heb zelf moeten uitvogelen wat er aan de hand was. Eigenlijk is het mij pas verteld toen ik, deels gedwongen, in de zorg terechtkwam.'

Op je website schrijf je over politieagenten die je opvingen. Was dat het dieptepunt?

'Ik was er heel erg slecht aan toe. Vrienden hebben daarom de politie ingeschakeld. Daarna liet ik alles over me heen komen. Ik was ook te zwak om te protesteren. Binnen een minuut dook ik huilend in de armen van een politieagente. De volgende ochtend mocht ik weer gaan op voorwaarde dat ik hulp zou aanvaarden. Binnenkort begin ik met de dagbehandeling.

'Eerst heb ik een tijd bij mijn ouders doorgebracht. Nu ben ik een paar weken aan het oefenen om weer zelfstandig te wonen. Ik heb mezelf een heel lieve kitten cadeau gedaan. Ze heet Buddie en dat is ze echt. Ik kan het iedereen met een depressie aanraden.'

Speelt schaamte ook een rol bij een depressie?

'In de eerste week werd ik alleen maar opstandig wanneer ze me ziek noemden. Mensen die ziek zijn in hun hoofd... Het klinkt dan meteen alsof je gek bent. Ik denk ook dat veel mensen depressie zien als aanstellerij. Maar eigenlijk is een psychische ziekte niets anders dan een hersenziekte. En dat klinkt al meteen anders.'

Heb je een boodschap op het Depressiegala?

'Ik wil dit graag op een oprechte manier doen en dat is mijn verhaal brengen via de muziek. Ik zal daarom voor het eerst een eigen nummer spelen. Eén ding verklap ik alvast: er zit een viooltje in.'

Dit is een licht bewerkte versie van het artikel dat we vorig jaar op 'Blue Monday' publiceerden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.