'Bij de sociale psychologie is een bom ontploft'

Interview Eric-Jan Wagenmakers, hoogleraar UvA

Steeds weer blijkt dat sociaal-psychologische experimenten niet zijn te herhalen. Dat is echt een heel serieus probleem.

Beeld thinkstock

De mondhoeken optrekken in een glimlach maakt dus tóch niet gelukkig. Methodoloog Eric-Jan Wagenmakers (44, UvA) leidde de replicatie die er gehakt van maakt - en denkt dat de hele wetenschap een ernstig probleem heeft.

Je gezicht geforceerd in een glimlach trekken is dus tóch niet genoeg om gelukkiger te worden. Heeft Fritz Strack, de ontdekker van het effect, gelogen?

'Dat denk ik niet. Er kan van alles aan de hand zijn. Zo was er bij zijn experimenten altijd iemand aanwezig om te kijken of het experiment goed verliep. Dat kan de uitkomsten hebben beïnvloed. Misschien dat het gezicht van de waarnemer net iets meer in de lach gaat staan als zo'n vrijwilliger daar zit met een potlood tussen de tanden. Dat kan de vrolijkheid hebben vergroot.'

Eric-Jan Wagenmakers

Het was anders wel een fors effect, wat Strack vond. De potloodbijters vonden die cartoons écht veel grappiger.

'Ik ben geneigd te denken dat het komt door hoe ze toen onderzoek deden. Ze legden niet vooraf vast wat ze precies wilden bestuderen. Het lijkt erop dat ze gewoon de experimenten hebben gedaan en daarna de krenten uit de pap hebben gehaald: kijk, een effect! Dat zien we vaker. De data zijn niet zo sterk, maar wat zou het mooi zijn als het klopt! En dan vind je ook wat.'

Opnieuw cruciale psychologische studie onderuit

Opnieuw blijkt een beroemd psychologisch experiment bij nader inzien gebakken lucht. Dat is het lot van tweederde van de herhaalde proeven. Een heel wetenschapsgebied loopt leeg.

Intussen verschijnen er haast dagelijks studies die voortborduren op dit effect. Zo verspreidt zo'n niet bestaand feit zich als een veenbrand.

'Ons doel was om het beroemdste experiment te repliceren: het experiment waarmee het allemaal is begonnen. Onze hoop is dat andere onderzoekers hierdoor worden wakkergeschud en het netter gaan doen. Want nu zijn we elkaar gewoon voor de gek aan het houden.'

Dat klinkt ernstig.

'Dat is het ook. We zien voortdurend dat als we een bepaald onderzoek pakken, we het niet kunnen repliceren. Het is tijd voor paniek. De wetenschap staat in brand.'

Voorbeeldje?

'Neem het vermeende effect van videospelletjes op agressie: het lijkt erop dat het niet bestaat. Studies die zouden uitwijzen dat je slimmer wordt door het spelen van bepaalde braintraining-spelletjes lijken niet repliceerbaar. En dat is denk ik nog maar het begin. De bom is ontploft in de sociale psychologie, maar de gevolgen ervan gaan we in veel meer onderzoeksgebieden voelen.'

Zoals?

'Ik durf de stelling wel aan dat het in de neurowetenschappen minstens zo erg is. Mensen met een grotere amygdala hebben meer Facebookvrienden; dat soort inzichten. Je hebt te maken met dure experimenten met weinig proefpersonen, en veel flexibiliteit in de statistische analyses. En ze zijn nog nauwelijks getoetst door ze te herhalen.'

Fritz Strack schrijft in een pinnige reactie dat er van alles rammelt aan uw replicatie.

'Verplaats je eens in zijn positie: zijn nalatenschap, zijn grote bijdrage aan de wetenschap, blijkt niet te repliceren. Dus ik snap zijn emotie. Maar wat ik mis, is de enige verstandige reactie. Als dit echt zo'n overduidelijk effect is, zet dan zelf een experiment op. Laat maar zien hoe je het dan wél aantoont.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.