INTERVIEW

'Anoniem oordeel schaadt wetenschap'

Jelte Wicherts pleit voor open peer-review

Een nieuwe maatstaf voor openheid geeft auteurs meer zicht op fatsoenlijke afhandeling van hun werk door tijdschriften.

Beeld -

Wetenschappelijke tijdschriften zouden er goed aan doen om de beoordeling van ingestuurde artikelen in alle openheid af te handelen. Zulke open peer-review laat minder ruimte voor vriendendiensten, achterdocht en kinnesinne, en bovendien zijn de discussies leerzaam voor alle vakgenoten. Aldus de Tilburgse psycholoog en statisticus Jelte Wicherts, die een maatstaf heeft ontwikkeld voor de openheid van redacties over hun beoordelingsprocessen.

In een artikel in het gratis tijdschrift PLOS ONE zegt Wicherts dat de mate van openheid een goede maatstaf is voor de zorgvuldigheid van tijdschriften. Hij ontwikkelde een vragenlijst over peer-review processen voor auteurs en bibliotheken die wordt gebruikt op een website waar bladen een kwaliteitsoordeel krijgen, ongeveer zoals hotels op reissites of boeken op Amazon. Vooralsnog gaat het op deze site alleen om zogeheten open access-tijdschriften. Die zijn gratis online te lezen, maar vragen geld van de auteurs.

'Open Access is een groeisector waar tegelijk de meeste twijfels bestaan over de kwaliteit van het blad en de redactieprocessen. Het fundamentele probleem is dat die uitgevers financieel belang hebben bij het accepteren van veel manuscripten. Juist dan moet de onafhankelijke wetenschappelijke beoordeling dus aantoonbaar op orde zijn', zegt Wicherts. In principe, zegt hij, zou hetzelfde echter ook voor de traditionele bladen, ook toptitels als Science en Nature, opgezet kunnen worden. Van alle open-acces titels is nu ongeveer eenderde echt op orde, en ruim eenvijfde ronduit verdacht, schat de website www.qoam.eu.

Bij verreweg de meeste tijdschriften (open access en traditioneel) is de peer-review een zaak voor de auteur en de beoordelende collega's, via bemiddelen van de redactie. Doorgaans is geheim wie de beoordeling doen, maar waarom is minder duidelijk, vindt Wicherts. 'Het is een beetje een sociale afspraak, maar goede argumenten zijn er niet voor. Vaak wordt gezegd dat anonimiteit vrijer maakt in het oordelen. Maar het verhult ook eventuele persoonlijke kwesties, vriendschappelijk of vijandig, en misschien zelfs wel seksisme of discriminatie. Als iemand een artikel met één zinnetje afwijst, weet je wel hoe laat het is.'

Beeld Universiteit Tilburg / Ben Bergmans

Het belangrijke punt vindt hij echter dat bij serieuze peer-review wetenschappelijk veel interessants gebeurt. 'Dat hoort net zo goed bij de literatuur', zegt Wicherts. 'En hoe pijnlijk het ook kan zijn, het zal uiteindelijk ook de kwaliteit ten goede komen, zowel van de artikelen als de beoordeling.' Reviewers zouden zelfs eer kunnen inleggen met scherpe kritieken.

Aanleiding voor de studie in PLOS was een stunt van de Amerikaanse bioloog en wetenschapsjournalist John Bohannon die in 2013 een wetenschappelijk ogend artikel met opzichtige fouten aan ruim 300 bladen stuurde, waarna ruim de helft het zonder probleem accepteerde. Veelal zonder serieuze feed-back of commentaar. Die hoax leidde tot veel discussie over de kwaliteit van open access, maar volgens Wicherts was belangrijker dat het liet zien hoe belangrijk duidelijkheid over peer-review van een tijdschrift is. Hij bekeek de bladen die Bohannon voor de gek hield en concludeert dat bladen met een transparante peer-review de kolder er beter uithaalden.

De kwaliteit van open-access tijdschriften staat vooral ter discussie omdat in de groeimarkt ook talloze piraten actief zijn, de zogeheten rooftitels (predators). Zulke 'bladen' vragen geld voor ingezonden stukken en publiceren vaak online rijp en groen zonder dat er enige beoordeling heeft plaatsgevonden.

Volgens Wicherts kan de nieuwe beoordelingswebsite helpen dat soort praktijken te beteugelen. 'Een heldere uitleg van de gevolgde peer-review is een minimum, zou ik denken. En verder moeten mensen ook uit hun doppen kijken. Wie die verdachte bladen open slaat, ziet gewoonlijk meteen dat het foute boel is.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.