Interview

'Als je een aanknopingspunt hebt, zijn aanslagen deels voorspelbaar'

Een filmer kijkt anders naar terroristische aanslagen. Het gaat hem om het verhaal. Die manier kon weleens een heel vruchtbare zijn, denkt promovendus Peter de Kock.

Je moet een aanslag beschouwen als een verhaal, als een zich voltrekkend scenario. Als je daar een paar elementen van kent, dan kun je het verder invullen.

In de speelfilm Minority Report (Steven Spielberg, 2002) heeft het hoofd van de afdeling 'Pre-Crime' (Tom Cruise) zijn eigen methoden om uit een zee van data de mogelijke scenario's voor misdaden te destilleren. Beeld de Volkskrant

Het is misschien een geruststelling, in dreigende tijden: het aantal mogelijke terreuraanslagen is beperkt. En als je eenmaal een aanknopingspunt hebt, zijn aanslagen zelfs voor een deel voorspelbaar. Althans, zegt Peter de Kock: je kunt erop anticiperen.

De Kock (47), een documentairemaker die recherchedeskundige voor de Nationale Politie werd, heeft daarvoor een methode bedacht die voortkomt uit zijn oude ambacht. Je moet een aanslag beschouwen als een verhaal, als een zich voltrekkend scenario. Als je daar een paar elementen van kent, dan kun je het verder invullen. Vandaag promoveert De Kock bij de Universiteit Tilburg op een model dat hij daarvoor heeft ontwikkeld.

Amerikaanse inlichtingendiensten hebben zich al gemeld, zegt hij. Tenminste, mensen uit die omgeving. 'Ik sta op een heel interessant punt in mijn carrière.'

Peter de Kock. Beeld de Volkskrant.

Twaalf basiscomponenten

Jaren geleden vroeg een docent aan de filmacademie hem of hij alle boeken en films die hij gedurende zijn studie zou lezen kon herleiden tot een beperkt aantal elementen. Dat lukte. Hij vond er twaalf. Nu vroeg hij zich af of hij die twaalf basiscomponenten ook kon gebruiken om aanslagen te beschrijven. Ook dat lukte. 'Ook terroristen proberen verhalen te vertellen. Er zijn protagonisten, antagonisten, er is een locatie, een boodschap, er is een setting, en zo verder. Als je een aanslag op die manier ontleedt, zie je eerder verbanden tussen verschillende aanslagen.'

Zo heeft De Kock een database aangelegd met 53 duizend terroristische aanslagen die de afgelopen jaren zijn gepleegd. Hup, alle componenten in een matrix, en dan op zoek naar patronen, dwarsverbanden, correlaties. Kale feiten blijken ineens meer te zijn dan alleen kale feiten.

'Neem die bom bij de marathon van Boston vorig jaar. Dat die bom was verstopt bij de finish van zo'n evenement zegt al iets: dat is niet gemakkelijk. Je hebt te maken met terroristen die zich moeite hebben getroost om een statement te maken. Dan blijkt dat de bom een hogedrukpan was, en dan weet je dat het waarschijnlijk Tsjetsjenen waren. Die feiten beperken de mogelijkheden.'

Zo helpt zijn model bij de analyse van aanslagen, maar het kan ook voorspellend worden gebruikt. Uit de database bleek hoe bermbommen zich ontwikkelden. Eerst werden ze met een lont ontstoken door iemand die verstopt zat achter een paar stenen, daarna door iemand die ze met een mobiele telefoon liet ontploffen. Daarop gingen de beoogde doelwitten - de mensen die over de wegen in Irak reden - zogeheten jammers gebruiken om de signalen te verstoren.

Hulpverleners op de plek van de bomaanslag tijdens de marathon van Boston in 2013. Beeld getty

Volgende stap

'Wat is dan de volgende stap? Je moet je verplaatsen in de terrorist. Ik gaf een presentatie aan een organisatie die met bermbommen te maken had, en zei: ik zou de bom voortaan automatisch laten afgaan, met een elektrisch circuitje dat reageert op het signaal van zo'n jammer. Zes weken later vonden ze voor het eerst zo'n apparaat.'

Je moet creatiever zijn dan de tegenstander, zegt De Kock. 'Het lijkt erop dat ik me aardig kan inleven in terroristen. Ik heb jaren in moeilijke landen gewerkt, in oorlogssituaties gezeten, ben als filmmaker korte tijd gekidnapt in Jemen. Ik denk misschien wat anders dan standaard inlichtingenmensen.'

Hij laat de database ook zelf aanslagen bedenken, aan de hand van de data die er in zitten. 'Het ideaal is dat we alle mogelijkheden al bedacht hebben. Zoals de schaakcomputer die elke partij kent - ook partijen die nog gespeeld moeten worden.'

Reactie

Voor de AIVD was er dinsdagmiddag te weinig tijd om het proefschrift te kunnen beoordelen. Dat er behoefte is aan een externe blik op terrorisme blijkt in de Verenigde Staten, waar IARPA - de onderzoekstak van de inlichtingendiensten - toernooien organiseert om ontwikkelingen in de wereld te voorspellen. De deelnemers gebruiken zelflerende machines om patronen te herkennen - precies wat ook De Kock heeft gedaan.

Inzet filmmakers in terreurbestrijding

De inzet van filmmakers in terreurbestrijding is niet nieuw. Na de aanslagen van 11 september 2001 belegde het Pentagon een bijeenkomst met scenarioschrijvers en regisseurs uit Hollywood, om te bedenken wat het volgende doelwit zou kunnen worden. De uitkomsten zijn geheim, maar het lijkt erop dat de verzamelde creativiteit weinig heeft opgeleverd.

'Het was een veel te brede opdracht', zegt De Kock. 'Als je mij vraagt: vertel eens een verhaal, dan kan dat ook alle kanten op gaan. Maar als je me een eerste zin geeft - er komt een vrouw bij de dokter - dan zijn er daarna veel minder verhalen mogelijk.'

De wetenschappelijke test

Als test heeft De Kock een aanslag op een rechtse politicus door een linkse groepering met criminele connecties laten naspelen. Plaats van handeling: een hotel waar de man een spreekbeurt zou houden. De 'terroristen' waren twaalf groepjes van telkens twee acteurs, die moesten bedenken hoe ze het zouden aanpakken. De Kock moest proberen de aanslag te voorkomen.

Uit zijn model volgden twee mogelijke aanslagen. De eerste optie was dat de politicus uit de auto zou stappen, waarna er ter afleiding een bom zou ontploffen en het slachtoffer met een mes zou worden neergestoken. De tweede optie was dat er iemand in de lobby zou wachten, om eerst te kijken hoe de beveiliging te werk ging en het slachtoffer na de lezing neer te schieten. Inderdaad bleken zes van de duo's een van deze opties te hebben gekozen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.