werk

Wil er niemand naar je luisteren? Geeft niks, ook jij kunt charismatisch worden

Charisma, dat heb je of dat heb je niet. Toch? Fout. Je kunt van alles doen om je charisma te vergroten. Hoe je dat voor elkaar krijgt? Oefenen, oefenen, oefenen, schrijven coach Maximiliaan Winkelhuis en arabist Petra Stienen in hun net verschenen boek Vergroot je charisma. Zelfs de grootste charismatische leiders werken keihard aan hun aantrekkingskracht.

Sommigen hebben van nature charisma, anderen kunnen het leren. Beeld Claudie de Cleen

Hoe komt het dat bij de een de luisteraars aan de lippen hangen, terwijl bij de ander het publiek zuchtend en steunend de zaal verlaat? Het toverwoord is charisma, zegt Maximiliaan Winkelhuis (61). Ik spreek de managementcoach - overhemd met kleurrijk dessin, bril met dik montuur, getrimde baard - rond het middaguur via Skype. In zijn huis in Broek in Waterland, met op de achtergrond een houten boekenkast, steekt hij een sigaret op. De avond voor dit gesprek presenteerde hij het boek in het Amsterdamse kantoorgebouw Novamedia. Winkelhuis ziet eruit als iemand die een lange, maar enerverende avond achter de rug heeft. Moe, maar voldaan en vol adrenaline.

Eerst maar even: wat verstaan jullie onder charisma?

‘Officieel stamt het af van het Griekse woord charis, wat geschenk van de goden betekent. Maar dat zet mensen op het verkeerde been, want dan lijkt het net alsof je er geen invloed op kunt uitoefenen. Charisma zou ik omschrijven als communicatiekracht. Heb je het vermogen dat mensen naar je willen luisteren? Sommigen hebben dat van nature, anderen kunnen het ontwikkelen.’

Kan iedereen charismatisch worden?

‘Zeker. Iedereen heeft een charismatische kant. Vraag iemand maar eens naar zijn passie. Je ziet dat de ogen meteen gaan glinsteren, dat er echt oogcontact wordt gemaakt, dat de stem variabel wordt ingezet en dat de gebaren het verhaal ondersteunen. Helaas praten die mensen meestal anders als ze een belangrijk verhaal te vertellen hebben op hun werk, voor de klas of bij hun sportvereniging. Dan gaan ze in hun hoofd zitten en sluiten ze zichzelf op in een kooitje vol regels.’

Volkskrant Werken & Carriere Maand

Elke dag inspirerende, handige en mooie verhalen over nieuwe banen, slim vergaderen, geld verdienen en een dragelijk kantoorleven: www.volkskrant.nl/werken 

Bij charisma hangt het er ook vanaf wie je sympathiek vindt, toch? Trump wordt door een bepaalde groep als charismatisch bestempeld, door een andere totaal niet.

‘Absoluut, psychologisch gezien is charisma een attribuut. We dichten mensen eigenschappen toe, waarvan het helemaal niet vaststaat dat ze die hebben. De ene groep ziet in Trump veel fijne eigenschappen, een andere kan zich daar niets bij voorstellen. Er zijn maar weinig personen die door vrijwel iedereen charismatisch worden gevonden.

‘Wat je ziet is dat de kracht van charisma groter is dan de inhoud zelf. Als je kijkt naar de politieke verkiezingen van de laatste jaren, zie je dat mensen vooral op de partijleider stemmen. Die geven ze een attribuut mee: hij of zij gaat ons helpen. Terwijl als je naar het partijprogramma kijkt, ze misschien het omgekeerde doen van wat je wil. De vorm van de boodschapper is dan zó aantrekkelijk dat die toch doet geloven: het komt goed. Goede charismatische leiders hebben zowel de vorm als de inhoud op orde.’

Winkelhuis’ fascinatie voor het onderwerp ontstond vanuit de danswereld. Tijdens zijn werk als ‘performancecoach’ vroeg hij zich af hoe het toch kwam dat de ene danser hem kippenvel bezorgde en de ander hem onberoerd liet, terwijl ze de techniek even goed beheersten. ‘Waar sprekers zich kunnen verschuilen achter de inhoud, kunnen dansers zich verstoppen achter de choreografie en de techniek’, legt hij uit. ‘Maar het gaat om: wat neem jíj mee op het podium? Je moet als boodschapper belangrijk zijn. Waarom vertel jij dit verhaal? Ben ik nu aan het luisteren naar een partijprogramma of doe je zelf ook nog mee?’

De samenwerking tussen Stienen en Winkelhuis kwam tot stand toen de toenmalige diplomate haar boek Dromen van een Arabische lente schreef. Ze werkte toen nog bij Buitenlandse Zaken en voelde zich onzeker: mocht ze wel een inkijkje geven in het diplomatenvak? Winkelhuis begeleidde haar bij dit traject. In 2010 mag ze de spannendste presentatie uit haar leven geven. Voor 1.500 mensen doet ze in Londen mee aan een debat over de positie van moslims in Europa. 70 miljoen mensen kunnen het debat via de BBC volgen. Ze oefent haar speech veelvuldig met haar coach; van de inhoud van het verhaal tot het loopje naar de katheder. Achteraf zijn de reacties lovend.

Het debat in Londen waaraan Stienen deelneemt:

Omdat ze naar aanleiding van haar publieke optredens geregeld coachingsverzoeken krijgt, besluit ze zich te laten opleiden om met Winkelhuis trainingen in charisma te geven. Er zijn tien manieren om meer aandacht voor je verhaal te krijgen, schrijven ze in hun boek. Van een wij-gevoel creëren tot je verhaal op een rebelse manier vertellen.

De tien onderdelen van charisma

Volgens Winkelhuis en Stienen zijn er tien manieren om meer aandacht te krijgen voor je verhaal. Die tien aspecten delen ze op in ‘ingrediënten’ en ‘innerlijke stemmen’, ook wel de verschillende ‘ikken’, of ‘subpersoonlijkheden’, zoals die in de psychologie worden genoemd.

Vijf ingrediënten van charisma
- Authenticiteit: laat je ware emoties zien, maskerende emoties lossen niets op. Als je boos reageert, vraag jezelf dan af: ben je echt boos? Of eigenlijk bedroefd of bang?

- Missie en visie: missie gaat over de waarden en identiteit van een organisatie, team of individu. Visie heeft te maken met een blik in de toekomst. Een heldere en positieve missie en visie zijn essentiële ingrediënten voor goede communicatiekracht.

- Wij-gevoel: door een wij-gevoel te creëren, kom je charismatischer over. Verplaats jezelf in anderen en geef de mensen om je heen aandacht.

- Taal en stem: weten wat je wilt zeggen als je op het podium staat, is van groot belang. Bedenk wat de drie belangrijkste punten zijn, welke woorden je kiest, hoe je zinnen opbouwt en spanning aanbrengt.

- Lichaamstaal: wat je non-verbaal uitstraalt, door de manier waarop je met je lichaam communiceert, bepaalt in grote mate wat anderen van je verhaal vinden.

Vijf innerlijke stemmen:
- De spelende stem: in bedrijven, organisaties en de politiek zie je een voorliefde voor een inhoudelijke, zakelijke aanpak. Maar vraag jezelf af: kun je het ook speels aanpakken? Denk bijvoorbeeld aan iemand als Adelheid Roosen, Erica Terpstra of Johnny de Mol.

- De rebelse stem: een rebel daagt mensen uit, provoceert, plaagt soms en kijkt met een frisse blik de wereld in. Je hoeft een verhaal niet van A naar B naar C te vertellen. Ga op zoek naar nieuwe manieren en durf je eigen stijl te ontwikkelen.

- De lichamelijke stem: gebruik je lijf. Als je steviger en stoer wilt zijn, maak jezelf dan breed. Je bent minder authentiek en charismatisch als je lichamelijke stem niet overeenkomt met de emoties in je woorden.

- De sensuele stem: mensen die hun sensualiteit inzetten, hebben een lagere stem dan normaal en ze maken gebruik van contra body movement. Beweeg je linkerschouder naar achteren en je knieën naar rechts, terwijl je een kopje koffie bestelt. Volgens Winkelhuis en Stienen zit er dan meer sensualiteit in je stem. Als je verleiding inzet, worden luisteraars bewust of onbewust nieuwsgieriger naar je verhaal.

- De invoelende stem: je leeft mee met een ander, kunt actief luisteren en geeft volledige aandacht. Je gedraagt je vanuit een gevoel van gelijkwaardigheid, hebt een uitnodigende houding en luistert eerst voordat je je visie geeft.

Het is wel veel als je op al die tien punten moet letten.

‘Ja, dat zou ik ook nooit doen. Het is niet nodig om ze alle tien op orde te hebben. Ik ken eigenlijk maar een persoon die over alle ingrediënten en innerlijke stemmen beschikt en dat is Nelson Mandela. Je begint gewoon met een aspect waar je je het meest senang bij voelt. Als je al goed bent in een wij-gevoel creëren, bouw je dat verder uit. Als je vervolgens merkt: hee, nu ik hier bewust mee aan de slag ga, gaat het nóg beter, kun je verder met een van de andere tien elementen.

‘Beginnen met een aspect dat je het moeilijkst vindt, is geen goed idee. Ik had een wethouder die tijdens een workshop wilde oefenen om een verhaal op een invoelende manier te vertellen. Ik rook aan alles: dit werkt niet. Ik zei: eigenlijk háát je die ambtenaren hè? Laten we het nou eens lekker rebels aanpakken. Dat deed ze en vervolgens kwam er een daverend applaus vanuit de zaal. Ga op avontuur. Kijk: als dit niet werkt, wat werkt dan wel?’

Jullie stuiten bij het geven van workshops geregeld op scepsis. In Nederland zijn we geneigd te denken: als het met de inhoud van het verhaal maar goed zit.

‘Ja, het moet toch over de inhoud gaan? Petra en ik gaven vorig jaar een lezing aan veertig professoren. 20 procent daarvan zat met de handen over elkaar. Zo van: dat varkentje gaan we wel even wassen, want het gaat niet om hoe je iets presenteert; de boodschap moet kloppen. Als je ze dan de ruimte geeft en de dialoog aangaat, ontdekken ze langzamerhand dat ze het eigenlijk ook wel jammer vinden dat ze niet gehoord worden.

‘Op het moment dat er wordt gezegd: de wetenschap is ook maar een mening, moeten wetenschappers zich afvragen: hoe komt het dat mensen niet meer naar ons willen luisteren? Het is veilig om je op de inhoud te richten, want dat charismatische stuk gaat over jou als zender. Als het publiek je dan afwijst, is dat pijnlijk. Dus veel mensen beschermen zichzelf: laten we het maar over de inhoud hebben, dan gaat het niet over mij. Er zijn te veel mensen met goede verhalen, die de kunst van het verhalen vertellen niet beheersen. Dat vind ik jammer.’

Maximiliaan Winkelhuis en Petra Stienen. Beeld Merlijn Doomernik

Nadenken over je kleding is ook belangrijk, schrijven jullie. Dat vinden veel Nederlanders natuurlijk al helemaal belachelijk.

‘Ooit werkte ik met een Tweede Kamerlid die beroemd was om zijn dossierkennis. Hij deed een charismaworkshop en vond het allemaal onzin. Een collega-trainer zei tegen hem: goh, ik zie je vandaag op een heel andere manier dan dat ik je voor de camera zie. Hij was gekleed in een lamswollen oudroze trui en was ineens aanraakbaar. Hij zou die avond in Pauw en Witteman zitten en ze zei: hou die trui eens aan en zie wat er gebeurt. De volgende dag kregen we een mail binnen: ‘Het is vervelend om toe te geven, maar ik heb nog nooit zoveel warme reacties gekregen’.

‘Onze kleding doet dus wat met ons en dat is ook niet vreemd. We zijn al 100 miljoen jaar in ontwikkeling en de hersenhelft die abstract kan denken en van woorden en taal is, is pas duizenden jaren oud. Het zit in ons DNA dat we het een dikke 99 miljoen jaar alleen zintuiglijk deden: hoe klinkt het, hoe ziet het eruit, hoe proeft het, hoe voelt het? Zo hebben wij de grootste tijd van onze ontwikkeling overleefd. Dat wij in abstracties kunnen denken, dat we dit gesprek kunnen voeren, dat konden we 10.000 jaar geleden nog niet. We zijn gaan geloven dat deze nieuwe vaardigheden maken wie we zijn. Maar instinctief reageren we nog steeds als dieren.’

Ook je stem en intonatie zijn belangrijk, vinden jullie. Het lijkt me ingewikkeld daar ook nog op te moeten letten, tijdens een spannende presentatie.

‘Ik ben het helemaal met je eens dat het zo lijkt en soms is er met een stem wel wat aan de hand en sturen we iemand naar een stemcoach. Die helpt je dan om beheersing te krijgen over je strottenhoofd tijdens stress. Maar waar we het over hebben, die innerlijke stemmen van charisma, ga ik niet met mijn strottenhoofd doen. Dan wordt het een eng toneelstukje. Dus ik moet gaan leren: hoe kom ik bij die rebelse stem? Hoe kom ik bij dat speelse kind? Hoe word ik sensueel?’

Terwijl Winkelhuis praat, verandert zijn stem op subtiele wijze: ‘Mijn stem verandert, maar dat doe ik niet met mijn strottenhoofd. Dat doe ik door mijn lijf te gebruiken. Als ik rechtop ga zitten, verandert er al iets in mijn aanwezigheid. Mijn stem verandert ook. Als je steviger en stoer wilt zijn, maak je jezelf breed. Het gaat erom dat je veel meer dat lijf leert te gebruiken om bij bepaalde emoties te komen. Dat is fijn hoor. Meestal zitten we bij een presentatie maar in ons hoofd: wat is belangrijk, wat moet ik niet vergeten? Nee, nee, nee, dat lijf is een grote steun.’

Wat ik ook interessant vind, is dat jullie zeggen: authenticiteit moet je oefenen. Dat lijkt erg haaks op elkaar te staan. Je bent toch juist authentiek als je niet over je gedrag nadenkt?

‘Ik denk dat dit de eerste zes maanden van ons leven klopt en daarna gaan we ons al snel aanpassen om te krijgen wat we nodig hebben. Baby’s zijn bezig met overleven. De een leert dat je door te pleasen de zorg krijgt die je nodig hebt en de ander schreeuwt. Tegen de tijd dat we 4 jaar zijn, hebben we al een patroon waarin we de dingen doen zoals we die doen. Sommigen krijgen van alles voor elkaar door blij te zijn en veel mensen in Nederland krijgen aandacht door vooral boos te doen. Het voelt dan wel authentiek: ja, ik ben echt boos. Maar als je doorvraagt: was je nou boos of bedroefd toen je man geen tijd voor je had na een zware dag? Dan ineens komen de tranen. Als je bedroefd bent en je reageert boos op je man, dan wordt hij boos omdat jij boos bent. Hij snapt er niks van. Dus het probleem wordt alleen maar groter, dan heb je twee mensen die boos zijn. Eentje die eigenlijk bedroefd is en eentje die je boosheid niet begrijpt, dat lost niets op.

‘Het is dus goed van jezelf te ontdekken dat je een favoriete emotie hebt waarmee je werkt en dat vraagt om reflectie: kloppen de emoties waarmee ik werk wel? In onze workshops laten we deelnemers een dagboek bijhouden en bespreken we de emoties achteraf. In 80 procent van de gevallen kloppen je gevoelens, maar bij 20 procent zitten we er gewoon naast. Als je kunt variëren in die 20 procent, wordt het leven een stuk fijner.’

Veel oefenen dus. Zelfs het loopje naar de katheder bij een presentatie moeten we van tevoren oefenen. Doe jij dat ook?

‘Altijd, en ik wil ook weten hoe mijn stem klinkt door de microfoon. Anders schrik je je suf en schiet je meteen in de stress. Ik heb een keer een klant gehad die op de Dam tijdens een demonstratie een presentatie moest geven. Hij had goed geoefend, ook het loopje naar de microfoon. Het was een plankier waarvan de planken dansten. Nou, er is niets zo destabiliserend als een niet stevige vloer. Als je tien meter moet lopen over planken die heen en weer gaan, ben je zeeziek tegen de tijd dat je bij die microfoon bent en schiet je in de stress. Van alle acht sprekers raakten er zeven in paniek. Alleen mijn klant kon rustig zijn verhaal vertellen.’

Zijn jij en Petra Stienen van nature charismatische personen?

‘Petra heeft op die vraag altijd een leuk antwoord: we gingen een keer naar Litouwen om de top-20 van een groot bedrijf een charismaworkshop te geven. We openden die workshop en je zag ze kijken: oké, Petra is van de charisma en Maximiliaan zal dan wel van de theorie zijn.

‘Petra heeft het vanaf de eerste seconde. Ik bouw het langzaam op en na drie dagen eten ze uit mijn hand en denken ze: wauw. Je hebt show’ers en grow’ers, en ik behoor tot de laatste categorie. Bij mij komen geleidelijk aan die ingrediënten en stemmen naar voren. En omdat ik er hard aan heb moeten werken, was het voor mij ook makkelijk er een methode van te maken. Ik kom langzaam op gang. Het is bemoedigend dat dat ook kan.’

Van acterende koeien tot duurzame kleding en van betoverende fotografie tot levensgrote, kunstige drollen: wekelijks tipt onze V-vlogger Lisa een evenement dat het bezoeken waard is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden