slimmer werken

Een groepsbrainstorm is dodelijk voor de creativiteit. Met een paar ingrepen los je dat probleem op

null Beeld Anna Boulogne
Beeld Anna Boulogne

Brainstormsessies, wie kent ze niet? Lekker creatief bezig zijn met z’n allen. Wat niet iedereen weet is dat een groepsbrainstorm juist dodelijk is voor de creativiteit. Gelukkig kun je met een paar aanpassingen toch tot zinvolle ideeënvorming komen.

Samen in een ruimte, leeg whiteboard aan de muur, en dan maar ideeën spuien. De brainstorm is sinds ze in 1942 werd geformuleerd door de Amerikaanse reclameman Alex Osborn (in het boekje How To Think Up) niet meer weg te denken. Nog altijd wordt een brainstormsessie beschouwd als dé manier om creativiteit aan te wakkeren en oplossingen voor problemen te vinden.

En dat is gek. Want uit wetenschappelijk onderzoek blijkt telkens weer dat een groepsbrainstorm dodelijk is voor je creativiteit.

Hoe dat zo komt? De grootste boosdoener is het feit dat je tijdens een brainstorm maar weinig aan denken toekomt, vertelt Kiki de Jonge. Zij is universitair docent psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, coach, en gepromoveerd op creativiteit en brainstormsessies.

‘Tijdens een brainstorm ben je het grootste gedeelte van de tijd aan het luisteren naar anderen. Dat onderbreekt je eigen gedachteproces. Of zorgt ervoor dat je je eigen ideeën weer vergeet. Vaak nemen een paar dominante mensen het voortouw en gaat de hele groep daarin mee. Daardoor bereiken heel veel ideeën nooit de tekentafel.’ En dat is jammer, want het is zeker niet zo dat de meest aanwezige mensen ook altijd de beste ingevingen hebben.

Er is nog een tweede obstakel, legt arbeidspsycholoog, bedrijfstrainer en (brainstorm)coach Michiel Jongerden uit. Namelijk het Ringelmanneffect: het fenomeen dat mensen minder productief worden naarmate de groep groter wordt.

Al in 1913 deed de Franse onderzoeker Maximilien Ringelmann experimenten waarbij hij mensen liet touwtrekken. Ringelmann ontdekte dat hoe groter de groep werd, hoe minder kracht ieder individu inzette om het touw over de streep te trekken.

Jongerden: ‘Tijdens brainstormsessies gaat hetzelfde principe op. In groepen hebben mensen de neiging om mee te liften op de ideeën van anderen.’ Waar mensen in een groepje van drie nog wel de druk voelen om een bijdrage te leveren, daar is dat bij een groep van tien mensen al veel kleiner, legt Jongerden uit.

De klassieke brainstorm werkt dus niet. Gelukkig kun je met de volgende aanpassingen toch efficiënt tot ideeën komen:

Brainstorm eerst individueel

Ga niet direct als groep brainstormen, maar bedenk vooraf individueel ideeën. Zo zorg je ervoor dat mensen de tijd hebben om zelf na te denken. Dat levert veel meer input op.

Visualiseer je ideeën

Spreek een idee niet alleen uit, maar maak het ook visueel. De Jonge: ‘Dat kan door het op te schrijven, of te tekenen. Zorg dat je in ieder geval iets tastbaars hebt.’ Niet alleen voorkom je daarmee dat je ingevingen vergeet, je kunt ze daarna ook met elkaar combineren, legt De Jonge uit. ‘Wanneer je al die ideeën voor je op papier hebt, kun je verbindingen leggen die je eerder nog niet zag en zo tot nieuwe inzichten komen.’

Door het vele thuiswerken zullen we ook vaker online moeten brainstormen. Dat hoeft helemaal geen probleem te zijn, zegt De Jonge. Via een een whiteboard-programma zoals Miro kun je online post-its maken en met elkaar delen.

Anonimiseer de input

Om te garanderen dat alle input even serieus wordt genomen is het belangrijk dat die anoniem is. Ook daarom is het goed je ideeën te visualiseren. Post-its lenen zich hier uitstekend voor.

Door de input anoniem te houden, voorkom je dat de ideeën van een leidinggevende onbewust een streepje voor krijgen, vertelt De Jonge. En het stimuleert ingetogener mensen die minder lef hebben om ook hun ideeën aan te dragen. Bijkomend voordeel: door de anonimiteit zullen mensen ook wat sneller van de gebaande paden durven afwijken en wildere ideeën opperen.

De Jonge: ‘Online brainstormen maakt het mogelijk om vervolgens je ideeën ook anoniem toe te lichten, bijvoorbeeld door aanvullende ‘online’ post-its toe te voegen. Vaak is het interessant om te zien welke toevoeging of associatie anderen hebben bij jouw idee.’

Eerst kwantiteit, daarna pas kwaliteit

In een brainstorm gaat het erom dát je ideeën verzint, hoe goed ze zijn is nog niet van belang. Vaak zijn we in de brainstormfase al erg gericht op de toepasbaarheid van een idee, maar wanneer je gelijk die kritische bril opzet, rem je jezelf in het denkproces, vertelt Jongerden. ‘Je kunt dat voorkomen door als groep te zeggen: we willen een minimum aantal ideeën. Tenminste vijftig bijvoorbeeld. Pas daarna gaan we kijken welke we goed vinden.’

Ga boos de brainstorm in

Ben je boos? Of juist erg enthousiast? Top. Zulke activerende emoties wekken creativiteit op. De Jonge: ‘Doe daarom voor een brainstorm iets dat je in een actieve houding brengt. Luister bijvoorbeeld naar muziek waar je energie van krijgt.’

Een ontspannen of sombere gemoedstoestand staat creativiteit juist in de weg. Dus die loungebanken die in veel brainstormruimtes staan, kun je het beste zo snel mogelijk buiten de deur zetten.

Maak een lotusbloem

Een methode die kan helpen om je creativiteit op te wekken – zeker wanneer je in je eentje wilt brainstormen – is de lotusbloemtechniek. Jongerden: ‘Dat is een vorm van associatief brainstormen waarbij je het vraagstuk op het midden van een papier zet en vervolgens acht associaties noteert. Rond elke associatie noteer je weer acht nieuwe associaties.

Zo ontstaat er een mindmap waarin je gedachten zich als een lotusbloem ontvouwen.’ Wil je een nieuw soort koekje op de markt brengen, dan zet je dit in het midden. Daaromheen associeer je smaken, ingrediënten, wat er maar te binnen schiet. ‘Op die manier kun je al associërend tot hele vernieuwende ideeën komen.’

Creatief op commando, kan dat?
Creativiteit beschouwen we vaak als iets wat buiten onze controle ligt; als een eurekamoment dat ons op onverwachte momenten overvalt. Maar zo werkt het niet, legt arbeidspsycholoog Kiki De Jonge uit. Voor creativiteit moeten we hard werken en ons bewust inspannen. Soms levert dat niets op, maar vaak kauwt je onbewuste er daarna op door. Dat is in staat om verbindingen te leggen die het bewustzijn niet ziet. Dat verklaart waarom we veel creatieve ingevingen onder de douche hebben. Het lijkt dan een plotselinge inval, maar daar gaat een periode van geestelijke inspanning aan vooraf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden