Confronteer potentiële jihadist met nuance
© AP

Confronteer potentiële jihadist met nuance

Hoe ontstaat radicalisering? En hoe verkleinen we de kans dat jongeren besluiten naar het Midden-Oosten af te reizen? De oplossing ligt in het bestrijden van propaganda en het doorbreken van groepspolarisatie, een zichzelf versterkend proces binnen groepen van gelijkgestemden, schrijft Mark van Vugt.

Stel: je overweegt naar Syrië af te reizen om je aan te sluiten bij IS. De reis is niet zonder risico's en gevaren. Mocht je al in het Midden-Oosten arriveren, dan raak je verzeild in een oorlogssituatie met een redelijke kans dat je het niet kunt navertellen. Welke kans om dood te gaan accepteer je om toch te besluiten naar Syrië te vertrekken? 1 procent, 10 procent, 25 procent of zelfs 50 procent? Bij dergelijke keuzedilemma's doet zich een merkwaardig fenomeen voor. Iemand is bereid om grotere risico's te nemen na een gesprek met gelijkgestemden. Dus moet je potentiele Jihadisten in aanraking laten komen met feiten en meningen die tot voorzichtigheid manen.

Uit sociaalpsychologisch onderzoek blijkt dat een groep vaker riskantere beslissingen neemt dan individuele groepsleden. Dit heet groepspolarisatie of de 'risky shift'. Dit fenomeen ligt aan de basis van radicalisering. Het verklaart namelijk hoe mensen steeds extremer kunnen worden in hun opvattingen, bijvoorbeeld ten aanzien van het gebruiken van geweld.

Er is een lange traditie van onderzoek naar groepspolarisatie. Psychologen geven personen een keuze, zoals aansluiting bij IS, en de vraag is hoeveel persoonlijk risico zij bereid zijn te accepteren. Daarna volgt er een discussie over het dilemma in een groepje en daarna maken dezelfde personen opnieuw een risico-inschatting. Wat blijkt? Als men toch al neigt naar risico dan treedt na groepsdiscussie de risky shift op. Dit effect is inmiddels overal aangetoond, zoals in de VS, Frankrijk, Duitsland en Japan, met allerlei keuzedilemma's, ook van persoonlijke, financiële, of politieke aard. In Frankrijk werd studenten bijvoorbeeld gevraagd hun mening te geven over Amerikanen en hun eigen regering. In het algemeen staan Fransen redelijk positief tegenover hun eigen regering en redelijk negatief tegenover Amerikanen. Wat bleek? Na discussie met andere Franse studenten werden ze nog positiever over hun regering en nog negatiever over Amerikanen. Ze radicaliseerden.       

Hoe kunnen we radicalisering verklaren? Allereerst vindt er door groepsdiscussie een proces van sociale vergelijking plaats. Je komt erachter wat de meningen zijn van de andere groepsleden. Als blijkt dat de meerderheid van de mensen met wie je contact hebt, bereid is om enig risico te nemen - bijvoorbeeld door zich bij IS aan te sluiten - dan wil je niet voor hen onder doen. Het gevolg is dat je na elk gesprek steeds een klein beetje extremer wordt. Naast sociale vergelijking speelt er nog een tweede proces. Als je je dilemma met andere mensen bespreekt - en dat zijn doorgaans sympathisanten - dan hoor je vaak meer argumenten voor dan argumenten tegen. Je raakt door discussie dus steeds meer overtuigd van de juistheid van jouw positie. 'Misschien is er een kans dat ik sterf, maar de voordelen van een kalifaat wegen daar ruimschoots tegen op.'

Onderzoek heeft aangetoond dat iemand zich sneller laat overtuigen door argumenten van lotgenoten en gelijkgestemden. Hoe sterker iemand zich identificeert met een groep, des te vatbaarder is die persoon voor sociale beïnvloeding. Niet voor niets vindt veel radicalisering plaats in de gevangenis, waar je langere tijd wordt blootgesteld aan extreme opvattingen zonder een kritisch tegengeluid te horen. De gevangenis is een broedplaats voor groepspolarisatie.

Wat kun je tegen radicalisering doen? En hoe zou een anti-radicaliseringscursus eruit zien op grond van deze theorie van groepspolarisatie? De anti-terreurcoördinator van de EU, Gilles de Kerckhove, pleitte onlangs in een interview in de Volkskrant voor een offensief tegen de propaganda van IS. Dat lijkt dat een prima initiatief, want het is van belang dat potentiele jihadisten geconfronteerd worden met andere, meer genuanceerde opvattingen dan waar ze nu aan blootgesteld worden via bijvoorbeeld Facebook of Twitter. Allereerst moet zoveel mogelijk propagandamateriaal zo snel mogelijk verwijderd worden van het internet. Ook lijkt het verstandig om jonge Moslimsympathisanten aan het woord te laten die goede redenen hebben zich niet bij IS aan te sluiten, of beter nog, ex-jihadisten die teleurgesteld zijn teruggekeerd uit het Midden-Oosten. Die geven waarschijnlijk een minder rooskleurig beeld van het leven in het kalifaat.

Wat ook helpt, is je mening delen met een diverse groep. Hoe diverser de groep, hoe minder polarisatie. Toen Amerikaanse studenten, eerst alleen en daarna in een groep, hun dilemma me elkaar bespraken, werden ze extremer. Maar toen ze datzelfde dilemma in een groep met Amerikaanse en Chinese studenten  bespraken, werden ze juist voorzichtiger. Dat heet een 'cautious shift'. Diversiteit voorkomt dat mensen alleen worden blootgesteld aan informatie die hun eigen mening kan versterken.

Zorg dat potentiele jihadisten worden geconfronteerd met de meningen van gematigde imams of andere Moslimopinieleiders uit politiek, sport, of muziek. Als iemand uit je omgeving radicaliseert, ga dan als familie of vrienden de discussie aan met hem of haar. Stel ongemakkelijke vragen.

De wetenschap leert dat het delen van opvattingen met een kleine, hechte groep sympathisanten leidt tot radicalisering. Dit patroon kan slechts doorbroken worden door mensen te confronteren met ongemakkelijke feiten en meningen.  Deze 'informatie-oorlog' moet worden gevoerd in de huiskamers, in de moskee, op scholen, in buurtcentra en bij sportverenigingen.

Mark van Vugt is professor Evolutionaire en Werk- en Organisatiepsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Daarnaast is hij als onderzoeker verbonden aan Oxford University. Op zijn naam staan populair wetenschappelijke boeken over leiderschap, competitie en samenwerking. Als onderzoeker is hij geïnteresseerd en gespecialiseerd in het doorgronden van thema's als status, macht, altruïsme, oorlogsvoering en liefdadigheid en natuurbehoud en duurzaamheid. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.