Diederik Samsom
Diederik Samsom © ANP

Marcel van Dam: 'Wat zal het zijn, Samsom? Rutte of Roemer?'

De neergang van de PvdA is het succes van de SP en omgekeerd. De cijfers laten zien dat electoraal gezien beide partijen communicerende vaten zijn, aldus Marcel van Dam.

In de peiling van Maurice de Hond van jongstleden zondag scoorde de SP maar liefst 37 zetels. Dat zijn er zes meer dan in de peiling van Synovate die vorige week vrijdag werd gepubliceerd. In beide peilingen won de SP enkele zetels, maar het verschil is te groot om met de statistische standaardafwijking te kunnen verklaren.

Steekproef
Het zou wel eens kunnen zijn dat in de steekproef van De Hond het aantal mensen dat niet of in eigen land met vakantie gaat is oververtegenwoordigd. Dat zijn voor het merendeel mensen met een laag inkomen en een lage opleiding die relatief vaak op de SP stemmen.

Veel interessanter dan het verschil in de twee peilingen is de overeenkomst dat PvdA en SP samen in beide peilingen ongeveer gelijk eindigen. In de peiling van Synovate kreeg de PvdA 22 zetels en de SP 31, samen 53. In de peiling van De Hond scoort de PvdA 15 zetels en de SP 37, samen 52.

Dat laatste aantal scoorde de PvdA op het hoogtepunt van zijn succes bij de verkiezingen in 1986. De SP was toen nog niet in de Tweede Kamer vertegenwoordigd. De cijfers laten zien dat electoraal gezien beide partijen communicerende vaten zijn. De neergang van de PvdA is het succes van de SP en omgekeerd.

Ideologische veren
De teloorgang van de PvdA is begonnen onder Wim Kok en heeft zich trendmatig tot op de huidige dag voortgezet. De afbrokkeling van de sociaal-democratische partij en de parallelle opkomst van de SP is moeilijk anders te verklaren dan uit de keuze van Kok de ideologische veren af te schudden en op te schuiven naar het politieke midden.
Hij en zijn opvolger Wouter Bos kozen met de Derde Weg voor het ondersteunen van privatisering en de afbouw van de verzorgingsstaat. Daarmee werd een groot deel van de traditionele aanhang van de PvdA naar de SP gejaagd, die dat makkelijker maakte door in sociaal democratische richting op te schuiven.

Gezien de oorzaak van de electorale neergang van de PvdA is het evident dat er maar een manier is om kiezers van de SP terug te winnen: opschuiven in de richting van de SP. Aanvankelijk leek het er ook op dat Spekman en Samsom dat van plan waren. Nu lijkt het erop dat de steven weer is gewend. Curieus genoeg is de aanval op de SP ingezet op de manier waarmee Wiegel destijds Den Uyl bestreed door te suggereren dat een gezond financieel-economisch beleid niet aan sociaal democraten kan worden toevertrouwd.

Sinterklaas
'Sinterklaas bestaat, daar zit hij' sneerde Wiegel, wijzend op Den Uyl. Voor geïnteresseerden: aan het eind van het kabinet-Den Uyl in 1977 bedroeg het financieringstekort 0,8 procent. Aan het eind van het kabinet Van Agt-Wiegel in 1981 was dat 5 procent, meer dan zes keer zoveel.

De aanval van Spekman op Roemer is niet minder brutaal. De PvdA heeft getekend voor bezuinigingen van ten minste dertig miljard om in de toekomst de tarieven van de inkomstenbelasting te kunnen verlagen, een oude hobby van de VVD. Die bezuinigingen kunnen alleen worden gerealiseerd als de verzorgingsstaat verder wordt uitgekleed. In feite wordt de SP bestreden met het verwijt dat Roemer daar niet aan mee wil doen. En dat is nu juist de reden waarom de SP zoveel kiezers bij de PvdA heeft weggehaald. Welke briljante strateeg bij de PvdA heeft dat bedacht?

Overigens: in het verkiezingsprogramma van de PvdA zoek je vergeefs naar duidelijkheid over de omvang van de bezuinigen. Alleen wordt gesteld dat er in 2017 begrotingsevenwicht moet zijn. Met welke maatregelen de PvdA dat wil bereiken zal duidelijk moeten worden uit het rapport van het CPB over de financiële gevolgen van de verkiezingsprogramma's dat eind augustus verschijnt.

Roer
De recente aanval van Spekman op de SP is alleen te begrijpen als de PvdA besloten heeft af te koersen op een soort gedepolitiseerd nationaal kabinet van VVD, PvdA, CDA, D66 en GroenLinks. Wat zou betekenen dat Samsom liever Rutte het roer in handen geeft dan Roemer. Hij zal dat natuurlijk niet toegeven omdat hij dan vóór 12 september nog meer kiezers naar de SP jaagt. Hij geeft er kennelijk de voorkeur aan om dat na 12 september te doen.

Marcel van Dam is socioloog