Amerikaanse soldaten dragen de kist met daarin het lichaam van de deze week in Afghanistan omgekomen soldaat John D. Loftis.
Amerikaanse soldaten dragen de kist met daarin het lichaam van de deze week in Afghanistan omgekomen soldaat John D. Loftis. © AFP

Von der Dunk: Amerika kan elk succes in Afghanistan nu vergeten

Hoe komt het dat telkens nieuwe ladingen Amerikaanse soldaten de fout ingaan, vraagt Thomas von der Dunk zich af.'Onthutsend is vooral het totale gebrek aan cultureel inlevingsvermogen van Amerikaanse zijde in den vreemde.'

Vooropgesteld: natuurlijk is de gewelddadige reactie van al die Afghanen op de verbranding van een paar korans als zodanig buiten elke proportie en daarmee volslagen idioot. Daarin heeft de Republikeinse presidentskandidaat Newt Gingrich, die vond dat niet Amerika aan Afghanistan excuses moest aanbieden, maar juist Afghanistan aan Amerika, gelijk.

Alleen: zo reageren ze daar nu eenmaal op koranverbrandingen - en dat hadden de Amerikanen, na soortgelijke voorgaande incidenten, langzamerhand kunnen weten. En het is naar Afghanistan dat Gingrichs' partijgenoot Bush indertijd meende een leger te moeten sturen, met de luidkeelse intentie om de inwoners van de Taliban te bevrijden en hun hearts and minds voor het Westen te winnen.

Met koranverbrandingen lukt dat laatste dus niet. De vraag die ook Gingrich zich na vier vanwege die verbrande korans doodgeschoten Amerikaanse militairen zal moeten stellen: wil Amerika gelijk hebben of wil Amerika succes hebben? Voor dat laatste zul je ginds niet je eigen normen over wat normaal is tot uitgangspunt moeten nemen, maar die van de bevolking waarvoor je het zegt te doen.

Totaal gebrek aan inlevingsvermogen
Onthutsend is daarom niet zozeer de voorspelbare Afghaanse woede-uitbarsting, die we al eerder zagen toen een brandgevaarlijke Amerikaanse dominee het op z'n heupen kreeg en Obama alle zeilen moest bijzetten om de uitslaande brand te blussen. Onthutsend is vooral het totale gebrek aan cultureel inlevingsvermogen van Amerikaanse zijde in den vreemde.

Het is niet de eerste keer dat Amerikaanse soldaten over de schreef zijn gegaan. We hadden al die paar urinerende commando's - niet alleen het feit dat ze het deden, ook het feit dat ze het trots filmden en de beelden onder hun kennissen verspreiden illustreert een clash of civilisations die onoverbrugbaar is. En dan zijn er die vele alledaagse voorbeelden van schending van de plaatselijke zeden, bij het binnenvallen van Afghaanse woningen, de vernederingen die de vader des huizes dan voor het oog van zijn gezin moet ondergaan.

Zo zijn de Amerikanen wel
Na elk incident haast Hillary Clinton zich, schande over het gebeurde sprekend, te verkondigen dat 'de Amerikanen zo niet zijn'. Maar de Afghanen moeten steeds vaker constateren: zo zijn ze kennelijk wel. Daarvoor komt het namelijk te vaak voor.

Hoe komt het dat telkens nieuwe ladingen Amerikaanse soldaten de fout ingaan? Hoe komt het dat zij in dat opzicht zo onverschillig opereren, zonder acht te slaan op culturele gevoeligheden? Wordt het belang daarvan hen niet verteld? Interesseert het ze geen barst? Wat is er mis met Amerika - dat er immers zelf prat opgaat de melting pot van naties en culturen te zijn - dat het geen andere natie respecteert en zodoende als bezetter door eigen opereren zoveel weerzin weet op te roepen?

Een factor is ongetwijfeld het 'eigen veiligheid eerst': in een onoverzichtelijke guerillaoorlog, waar de vijand overal kan zitten, geldt: eerst schieten, dan praten. Voor het thuisfront telt een dode eigen Amerikaanse soldaat veel zwaarder dan de als collateral damage beschouwde dood van een heel Afghaans gezin. Dat gaat overigens ook voor Nederland op. Uruzgan kostte ons 24 soldaten - hoeveel burgerslachtoffers er door Nederlands toedoen zijn gevallen wordt angstvallig niét bijgehouden.

Machocultuur
Dan is er de uitgesproken machocultuur van het Amerikaanse leger, die ook de Amerikaanse politie eigen is; hierin vormt Amerika - bij leger èn politie - de absolute tegenpool van Nederland. Dat heeft met de rekrutering te maken (het leger biedt aan white trash vaak de enige carrièrekans), maar ook met de agressieve africhtingsmethodes. Ook wreekt zich het gebrek aan koloniaal verleden - wat dat betreft maken de Amerikanen overal beginnersfouten die de Engelsen en Fransen, door schade en schande wijs geworden, vaak al in een verder verleden hebben afgeleerd.

Na 11 september sprak Wim Kok de wijze woorden slechts te hopen dat de Amerikanen verstandig zouden reageren. Heel rechts Nederland viel opgewonden over hem heen. Hoe wijs die twijfel aan Amerikaanse wijsheid was, blijkt nu. Na tien jaar vechten zijn de Amerikanen in Afghanistan nog even ver: als ze in 2013 vertrekken, zijn de Taliban direct weer terug.

Ik heb indertijd al meteen gesteld: Amerika is van alle landen ter wereld in materieel opzicht het best geëquipeerd om van Afghanistan een succes te maken, maar in mentaal opzicht juist het slechtst. Dat laatste is enerzijds zo omdat de Amerikanen - als uitvloeisel van hun eigen egalitaire samenleving, waar niet opleiding of afkomst, maar rijkdom de maatstaf voor maatschappelijk aanzien vormt - het belang van het materiële aspect voor succes altijd zwaar overschatten.

Aan een enorm militair- technologisch overwicht heb je in dit soort oorlogssituaties feitelijk niets, en toch zet Washington daar keer op keer weer eenzijdig op in.

Gods Own Country
 En dat falen is, anderzijds, een gevolg van het Amerikaanse zelfbeeld: voor een zich uitverkoren voelende natie - Gods Own Country - waarvan het belang in eigen ogen met dat van de mensheid als geheel samen valt, is er weinig ruimte voor andermans eigen weg. Dat zwart-wit-denken over Goed en Kwaad leidt tot een principieel onvermogen om andere culturen te begrijpen: wie van goede wil is, moet precies zo denken als wij.

De typisch Amerikaanse can do-mentaliteit, waarmee men in tien jaar tijd duizend jaar geschiedenis denkt uit te kunnen vlakken, resulteert in een stelselmatige onderschatting van de taaiheid van culturen. Daardoor kunnen de Amerikanen soms bergen verzetten, maar zich ook aan onverzetbare bergen vertillen. Dat laatste is in Afghanistan het geval. En dat leidt straks onontkoombaar tot een aftocht zonder ook maar iets te hebben bereikt.

Thomas von der Dunk is historicus en publicist.