Een lid van de Duitse piratenpartij op een conventie.
Een lid van de Duitse piratenpartij op een conventie. © EPA

'Als bijna iedereen via internet bereikbaar is, waarom stemmen we dan maar eens in de vier jaar?'

Jongerenbeweging G500 is geen politieke partij. Waarom eigenlijk niet? Er zijn toch ook ouderenpartijen? Sywert van Lienden begrijpt echter dat er andere manieren zijn om vertegenwoordiging te organiseren en invloed uit te oefenen. Een netwerksamenleving vraagt om netwerkpolitiek. Davied van Berlo, initiatiefnemer van Ambtenaar 2.0, vraagt zich af: Is dit dan democratie 2.0?

 
Het is echter niet nodig voor leden van de partij om van alle onderwerpen verstand te hebben en voortdurend te stemmen. Je kunt namelijk je stem geven aan iemand die jij vertrouwt op een specifiek onderwerp.

Internet heeft enorme gevolgen gehad voor het publieke debat, de economie en hoe we werken, maar ondanks twitterende politici en diverse conferenties werkt onze volksvertegenwoordiging nog grotendeels hetzelfde. Ook ons systeem van representatieve democratie zal echter een fundamentele verandering ondergaan door de ver-netwerking van de samenleving. De eerste nieuwe vormen daarvan worden nu zichtbaar in de G500 en de Duitse Piratenpartij.

Het is al jarenlang een bron van zorg: het aantal leden van politieke partijen loopt terug en de achterbannen wisselen hun politieke voorkeur afhankelijk van het thema dat op dat moment actueel is. De ledenpartijen met hun interne democratie en degelijke verkiezingsprogramma's lijken hun beste tijd te hebben gehad. Een partij zonder leden is momenteel zelfs de derde partij van het land, in zetels in de Tweede Kamer althans.

Er worden echter nog steeds nieuwe partijen opgericht. Politieke partijen hebben ingeboet aan autoriteit en macht, maar ze vormen de ruggengraat van ons systeem van democratische vertegenwoordiging en de meest directe route naar politieke invloed. Eens in de vier jaar stemmen we op een partij, waarna deze ons gedurende die hele periode op elk onderwerp vertegenwoordigt. Zo is het systeem al sinds de negentiende eeuw georganiseerd en dat verandert niet zo snel.

Na 1848 is er heel wat veranderd op het gebied van communicatie, de organisatiegraad van de samenleving en de verhouding tussen burgers en overheid. Door de invloed van televisie, de opkomst van belangenorganisaties en de democratiseringsbeweging is ook de werking van de Nederlandse politiek onmiskenbaar veranderd. Het systeem van verkiezingen en vertegenwoordiging is ondertussen echter grotendeels gelijk gebleven.

De komst van het internet roept nu ook fundamentele vragen op over de werking van de representatieve democratie. Als bijna iedereen via internet bereikbaar is, waarom stemmen we dan maar eens in de vier jaar? En waarom geldt die stem dan voor een heel verkiezingsprogramma? Misschien geef je op het gebied van sociale zaken bij voorkeur je stem aan de PvdA, maar kies je voor onderwijs liever D66. Dat moet tegenwoordig toch slimmer kunnen?

Democratie 2.0 is wel iets anders dan elke dag een digitaal referendum organiseren, zie ook mijn eerdere opiniestuk daarover. Onze democratie is een systeem van checks and balances en elke wijziging in dat systeem brengt risico's met zich mee. Aan de andere kunnen we niet negeren dat we veranderen in een netwerksamenleving en internet nieuwe mogelijkheden biedt om representatie te organiseren.

Twee voorbeelden
Hoe zo'n democratie 2.0 er dan wel uitziet, dat bleef vooralsnog onduidelijk. Het systeem van partijen en verkiezingen gaat voorlopig niet veranderen, maar hoe leg je de verbinding met de dynamiek in de samenleving en de technische mogelijkheden om die dynamiek een platform te geven? Hoe maak je gebruik van internet om tot meningsvorming te komen en zorg je er vervolgens voor dat die mening ook in het politieke systeem verder gebracht kan worden? Twee voorbeelden.

G500 vindt dat jongeren en de belangen van jongeren te weinig vertegenwoordigd zijn in Den Haag. Om daar verandering in te brengen hadden ze een partij kunnen oprichten, maar ze kozen ervoor om de kracht van hun netwerk in te zetten. Door lid te worden van alle grote partijen proberen ze hun thema's daar hoger op de agenda te krijgen. Via een online discussieplatform (Synthetron) wordt bepaald wat de uitgangspunten zijn en op welke thema's ze zich gaan richten.

De Duitse Piratenpartij heeft er wel voor gekozen om een politieke partij op te richten, zij het zonder verkiezingsprogramma. Per onderwerp wordt via internet om standpunten gevraagd, waarna discussie en besluitvorming plaatsvindt via speciale online software (Liquid Democracy). Het is echter niet nodig voor leden van de partij om van alle onderwerpen verstand te hebben en voortdurend te stemmen. Je kunt namelijk je stem geven aan iemand die jij vertrouwt op een specifiek onderwerp.

Beide initiatieven hebben dus een vorm gevonden om via internet hun achterban te raadplegen op diverse thema's en vervolgens de uitkomst van die meningsvorming in te brengen in het bestaande politieke systeem. Vooral de werkwijze van de Piratenpartij roept interessante vragen op, namelijk of ze alleen leden laten meepraten of de hele Duitse bevolking via hun online platform een stem geven. En wat als ze bij verkiezingen succesvol zijn een coalitie zouden willen vormen?

Maar vooral interessant is dat er ge√ęxperimenteerd wordt met alternatieve vormen van vertegenwoordiging via een online systeem. Zo biedt het Duitse platform de mogelijkheid om een soort vertegenwoordigers per onderwerp te kiezen. Deze thematische leiders kunnen namens hun 'kiezers' politiek gaan bedrijven en zelfs compromissen sluiten. Tot het moment dat ze het vertrouwen van hun kiezers kwijtraken en die hun stem weer intrekken.

Nu wordt deze software voor discussie en vertegenwoordiging alleen nog ingezet binnen de Piratenpartij, al vinden er ook binnen de Bondsdag experimenten plaats. De vraag is of zo'n systeem voor een stad of land kan werken. Dat moeten we ontdekken. Maar feit is dat we hier het begin zien van een nieuw systeem van representatieve vertegenwoordiging, directer en thematischer dan de huidige partijdemocratie. Het denken over democratie 2.0 kan beginnen!

Davied van Berlo. Op 4 juli organiseert Netwerk Democratie een bijeenkomst over Liquid Democracy en de Duitse Piratenpartij.