Esperanza Spalding.
Esperanza Spalding. © AP

Trend in de jazz: sexy vrouwen nemen de leiding

Ze zijn jong en ze worden gelauwerd om hun muziek, instrumentale kunnen en als bandleider. Het is een trend in de jazz: vrouwen nemen de leiding.

In augustus was het zover: de jonge jazz-bassiste en componiste Esperanza Spalding (26) stond op de cover van The New York Times Magazine, het style-nummer. Dan ben je doorgebroken tot de elite van het Amerikaanse culturele leven. Ze showde een paar peperdure jurken voor de fotograaf, maar het artikel gaat over haar muziek; aanleiding: de verrassing dat ze als 'eerste pure jazz-musicus' een Grammy won voor best new artist, en die voor de neus van Justin Bieber wegkaapte. Chamber Music Society heet haar cd, een wereldwijde hit.

Lofzang
In jazz-kringen was haar ster al pijlsnel gerezen, eerst als opmerkelijke bassiste van een oude crack als Joe Lovano, weldra voor haar eigen band en cd's. In september 2010 verscheen ze al op de cover van Downbeat, de New York Times onder de jazzbladen. Aan de lieveling van de jazzscribenten in de critics poll en ook van de lezers in hun jaarlijkse peiling wijdde Dan Ouelette, een van de Downbeat-coryfeeën, een vijf pagina's lang profiel, een lofzang.

Opmerkelijk: ze is een jonge vrouw én ze wordt gelauwerd vanwege haar muziek, haar instrumentale kunnen op de bas en als bandleider - de meeste beroemde vrouwen in de jazzgeschiedenis zijn zangeressen. Dat zingen kan Spalding ook, heel goed zelfs, maar als aanvulling. Esperanza Spalding is met al haar verdiende glamour de opvallendste verschijning in een trend in de jazz: vrouwen nemen de leiding, met succes.

Drumster Terri Lyne Carrington (1965), die speelde bij Herbie Hancock én bij Wayne Shorter, leidt zelfs een all female superband voor haar The Mosaic Project. De cd-opname kwam onlangs uit; het ensemble tourt nu door de VS. De line-up is een who is who van de vrouwen in de hedendaagse Amerikaanse jazz: Esperanza Spalding, trompettiste Ingrid Jensen, pianiste Geri Allen, klarinettiste Anat Cohen en de enige Nederlandse: Tineke Postma op sax.

Voor de zang heeft Carrington ervaren toppers als Dee Dee Bridgewater, Cassandra Wilson, Diana Reeves en van de opkomende sterren Gretchen Parlato.

Statement

Angela Davis, het icoon van de zwarte vrouwenstrijd in de jaren zestig en zeventig, schreef een korte tekst bij de cd. Terri Lyne Carrington, betoogt zij, betoont niet alleen eer aan de generatie voor haar, maar haar project ademt als een statement: now is the time. Hier staan wij, niemand kan meer om ons heen.

En dat is te merken aan de cd - het niveau is steeds hoog en wat deze plaat vooral bijzonder maakt is het plezier dat er vanaf spat, het zelfbewuste elan, de branie. Het gevoel van zusterschap zweepte de bandleden op tot grote hoogte.

Elke generatie komen er meer vrouwelijke musici naar de voorgrond. Want ze waren er altijd al wel, vrouwen in de jazz, vanaf het prilste begin. Naast de grote zangeressen waren er voor de oorlog vrouwenbands, als speciale attractie. Maar Mary Lou Williams (1910-1981) geldt als de eerste vrouwelijke bandleider, componist en arrangeur, algemeen erkend en gewaardeerd in het mannenwereldje van de jazz. Naar haar is het jaarlijkse Women in Jazz Festival in Washington genoemd, dat dit jaar voor de 16de keer werd gehouden.

De tromboniste en arrangeur Melba Liston (1926-1999) trad in haar voetsporen - zij hield de bebop bigband van Dizzy Gillespie met haar arrangementen op het spoor.

Carla Bley (1936) was co-leider en arrangeur van bassist Charlie Hadens fameuze Liberation Music Orchestra (1969). In de jaren negentig leidden pianiste Geri Allen en violiste Regina Carter succesvole bands. In Nederland Corrie van Binsbergen.

Erkenning
Maar de echte doorbraak naar de top en erkenning begon pas met de nieuwe generatie in de 21ste eeuw. De eerste was Maria Schneider, componiste en dirigente met een eigen groot ensemble. Op de polls van Downbeat staat zij de afgelopen jaren onbetwist bovenaan in maar liefst drie categorieën: componist, big bandleider en arrangeur. Schneider geeft zelfs haar eigen muziek en die van geestverwanten uit op haar label ArtistShare.

Waar komen al die zelfbewuste vrouwelijke jazzmusici die nu met hun eigen bands doorbreken vandaan? Het lijkt erop dat de grote vlucht die de professionele jazzopleidingen hebben genomen in de VS (en ook in Nederland) een belangrijke reden is voor het snel groeiende aantal vrouwelijke beroepsmusici.

Bijna alle jonge vrouwelijke sterren hebben een conservatoriumopleiding. De tijd van autodidacten die zich met bravoure omhoog werken ten koste van een gezinsleven en hun gezondheid in de nachtelijke uren in rokerige cafés en clubs - kennelijk meer een mannenhouding - is definitief voorbij.

Maar klinkt jazz door vrouwelijke musici ook herkenbaar? Bestaat er ook in de jazz zoiets als een vrouwelijke toets? Downbeat-verslaggever John Ephland vroeg het (op aandringen van trompettiste Ingrid Jensen) aan een reeks vrouwelijke musici. Niemand die 'vrouwelijke jazz' zegt te horen.

Pianiste Rachel Z ziet weinig verschil meer onder musici, wel in de media, waar de oudere mannen vrouwen meewarig behandelen: 'Die nemen vrouwen helemaal niet serieus als vernieuwende en belangrijke figuren in de jazz.'

Over de vrouwelijk musici: 'Het is heel belangrijk voor vrouwen in de jazz om gevoel voor humor te hebben en niet hun gevoel voor de diepe vrouwelijke kracht te verliezen. Keep the sexy in jazz!'