Ai Wei Wei in november vorig jaar. © Reuters
Ai Wei Wei in november vorig jaar. © Reuters © UNKNOWN

Interview Ai Wei Wei: 'Ze hebben niets bereikt, ik ben niet gebroken'

De Chinese kunstenaar Ai Weiwei 'verdween' drie maanden: opgepakt door de autoriteiten wegens staatsvijandige activiteiten. 'Ze hebben er alleen voor gezorgd dat ik nu heel populair ben.'

De compound van staatsvijand nummer 4 ligt er rustig bij, op deze zonnige ochtend in de Pekingse winter. Er jaagt alleen een snijdend koude wind door de straten van Caochangdi, een creatief rommelwijkje naast de snelweg naar het internationale vliegveld.

Op de hoek bij bruidsfotostudio Mona Lisa huiveren de meisjes achter de receptie in hun donsjassen. Tweehonderd meter verder ligt de studio van Ai Weiwei, enkele sobere, rechtlijnige gebouwen die door een grote muur aan het zicht worden onttrokken. Wie de fel blauwpaarse, massief ijzeren toegangsdeur doorgaat, komt op een elegante binnenplaats.

De studio is door de kunstenaar zelf ontworpen - een bijna vergeten aspect van de man die zich vorig jaar door de autoriteiten tot vijand zag verklaard. Ai is een veelzijdig mens: vier jaar geleden was hij nog een gevierd man in officiële kringen, dankzij zijn ontwerp van het Vogelnest, het spectaculaire hoofdstadion van de Pekingse Olympische Spelen.

Zelf

Daarna keerde het tij. Eerst werd zijn nieuwe Shanghaise studio tegen de vlakte gewerkt en het afgelopen voorjaar was Ai zelf aan de beurt. Op het vliegveld plukte de staatsveiligheidsdienst hem uit de rij, vlak voordat hij naar Duitsland zou vliegen om daar een tijd te werken op uitnodiging van de Berlijnse kunstacademie.

Bijna drie maanden werd hij vastgehouden. Een officiële arrestatie was het niet  - Ai was 'verdwenen', een duistere ontvoeringstaktiek die de Chinese staat vaker toepast tegen mensen die ze als grote bedreiging ziet.

Inmiddels is hij weer ruim acht maanden op vrije voeten, maar de vrijheid is beperkt. Hij heeft een soort huisarrest gekregen: twee keer per week moet hij zich melden op het politiebureau, zijn paspoort is ingenomen, hij mag Peking niet verlaten. Zijn woning annex studio mag hij alleen uit als het van tevoren aan de politie wordt gemeld. Die volgt waar hij ook gaat. Camera's registreren wie er bij hem in- en uitlopen.

Gastvrij

Ai (55) ontvangt op typisch Chinese, gastvrije wijze. Hij oogt ontspannen, zijn stevige gestalte, kalme gelaatstrekken en karakteristieke baard doen denken aan de oude wijsgeer Confucius. Er is net een bevriende cartoonist komen binnenlopen op kantoor, een lounge-achtige ruimte waar een handvol medewerkers, twintigers en dertigers, achter computers zit.

De man zet een tas neer met gerookte vis en kruidenjenever, meegebracht uit het dorp van zijn moeder. Er worden borrelglaasjes aangereikt, waarna een heildronk volgt op het Jaar van de Draak en de schaal met krachtig geurende vis rondgaat.
De cartoonist laat het magazine van The New York Times zien dat diverse pagina's aan zijn werk heeft gewijd. Als ik de fotospread toon die de Volkskrant in november wijdde aan het blote-foto-protest dat op het Chinese internet kwam toen de gastheer van 'pornografie' werd beschuldigd, gromt Ai vergenoegd. 'Dat je naakte mensen gewoon kunt afdrukken, laat zien dat er in Nederland tolerantie is.'

Na de vis geeft hij een rondleiding door zijn atelier, aan de overkant van de binnenplaats. In de grote, heldere ruimte liggen her en der objecten, van een uit marmer gehouwen reuzenbot tot een vuurkooltje van glimmend koper. In het midden, naast boompjes in grote potten, liggen vier verwrongen stukken roestig betonijzer. 'Werk in uitvoering', meldt de kunstenaar.
Verhoorsessies

Zonder reserve

Ai Weiwei praat tegenwoordig zonder reserve over zijn verdwijning. De staatsveiligheidsdienst raadde hem aan stil te zijn en vlak na zijn vrijlating hield hij zich daaraan. Maar nu niet meer. Met kalme, zachte stem en soms gepijnigde blik vertelt hij over de eindeloze verhoorsessies.

'Ik ben ruim vijftig keer ondervraagd, door hoge officieren. Jouw geval is heel ernstig, zeiden ze, het is pas de vierde keer dat iemand op deze manier de staat probeert te ondermijnen.
'Ze kwamen met een stuk of zes verdenkingen, van staatsondermijning en belastingfraude tot pornografie en vervalsing. Ze hadden kennelijk de opdracht alles uit de kast te halen om me zwart te maken.'

Het was soms bijna komisch wat hem voor de voeten werd geworpen, zegt hij. 'Je hebt kunstwerken vervalst, zeiden ze. Hoe dan, vraag ik. Nou, zeiden ze, je laat je medewerkers kunstobjecten maken, dat doe je niet zelf. En het materiaal dat je gebruikt, kost bijna niks. Maar die dingen worden wel duur verkocht. Dat is vervalsing.'

Schuldig

Hij vertelt het met half geamuseerde oogopslag. 'Ik begrijp het wel, die mannen hebben een opdracht. Ik moest bekennen dat ik schuldig was, op alle aantijgingen. Zo werken die diensten. Ze hebben geen waarden, ze voeren enkel orders uit. Dat maakt ze zo gevaarlijk.

'Ze denken dat ik betaald word door de CIA. Weet je hoe ze redeneren? Ze vertelden het me in de verhoren: jouw kunst is zo slecht dat je die in China nooit zou kunnen verkopen. Het zijn de anti-Chinese krachten in het buitenland die het kopen en dat doen ze alleen om je geld te geven waarmee je het land kunt ondermijnen.'

Lees het hele interview met Ai Wei Wei in de Volkskrant van vandaag
.