NWO kent jaarlijks de Spinozapremies toe aan drie of vier in Nederland werkzame onderzoekers die naar internationale maatstaven tot de absolute top van de wetenschap behoren
NWO kent jaarlijks de Spinozapremies toe aan drie of vier in Nederland werkzame onderzoekers die naar internationale maatstaven tot de absolute top van de wetenschap behoren © ANP

'Wetenschapsselectie van de NWO is ontmoedigende farce'

NWO wijst talent af met foute argumenten en ontmoedigt zo de wetenschappelijke avonturiers, meent hoogleraar Willem Trommel.

NWO heeft 2.700 fte's maar moet toch nog deskundigen invliegen

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) verdeelt een steeds groter deel van de middelen voor wetenschappelijk onderzoek. Vroeger werden die gelden rechtstreeks naar de universiteiten overgemaakt. Daar werken immers de wetenschappers en daar zouden ze wel het beste weten welke projecten veelbelovend zijn. Nu geloven we dat niet meer en richten we competities in. Inmiddels is dit beleid volledig ontspoord, zoals zoveel beleidsprogramma's van neoliberale signatuur. Er zijn drie hoofdbezwaren: het is te duur, het is oneerlijk en het stimuleert risicoloze wetenschapsbeoefening.

De helft van de kosten
In 2012 verscheen een knap stuk in het Nederlands Juristenblad van de hand van rechtsfilosoof Wibren van der Burg. In een onberispelijke analyse laat hij weinig heel van de zogenaamde talentenbeurs, een NWO-programma gericht op de selectie van kansrijke promovendi. Zijn conclusie luidt dat faculteiten dezelfde selectiekwaliteit leveren als NWO, maar tegen de helft van de kosten.

Er zijn meer van dat soort studies, ook internationaal. De uitkomsten kunnen nauwelijks verrassen. Het competitiecircus brengt drie forse kostenposten met zich mee. Ten eerste moeten steeds meer wetenschappers een aanzienlijk deel van hun tijd besteden aan het schrijven van lijvige onderzoeksvoorstellen die vervolgens een kans van tussen de 80 en 90 procent lopen om te worden afgewezen. Regelrechte verspilling. Een tweede reden voor de hoge kosten is dat NWO zelf niet gratis is. NWO heeft ruim 2.700 fte's in dienst, een gebouw, werkkapitaal. Maar toch heeft NWO niet zelf de expertise in huis om het eigenlijke werk te doen. Voor ieder programma worden speciale selectieteams ingevlogen, vaak letterlijk, en ieder voorstel wordt door minstens twee externe beoordelaars van commentaar voorzien. Dit flexibele leger van hoogopgeleide selecteurs is de derde reden voor de hoge kosten.

Aanvragen van hoog niveau
In 2005 stapt Ben Vermeulen, VU-hoogleraar staats- en bestuursrecht, naar de rechter, om een besluit van NWO aan te vechten. Het gaat om een promotievoorstel dat de kwalificaties 'zeer goed' en 'subsidiabel' heeft meegekregen, maar toch geen beurs is toegekend. Dit laatste gebeurt steeds vaker. Er is veel kwaliteit aan de universiteiten, dus bij iedere subsidieronde vallen aanvragen van hoog niveau af. Dit zou niet erg zijn als kon worden hard gemaakt dat de aanvragen die wel geld krijgen echt significant beter zijn. Hier wringt de schoen. Niet alleen draait het in de hoogste regionen om minieme verschillen, ook gaat het regelmatig om competities waarbij voorstellen uit verschillende vakgebieden het tegen elkaar moeten opnemen. Wie meent dat zo'n wedstrijd rationeel valt te beslechten, denkt niet wetenschappelijk.

Er wordt simpelweg gesteld dat het voorstel weliswaar zeer goed of excellent is, om daar doodgemoedereerd aan toe te voegen: 'Gelet op het beschikbare budget wordt geen subsidie toegekend.' Ofwel: u krijgt het niet, omdat u het niet krijgt

Het is even opmerkelijk als twijfelachtig dat ook NWO zelf wel begrijpt dat dit niet mogelijk is. De besluiten over toekenningen en afwijzingen worden dan ook niet meer met vergelijkende uitspraken gestaafd. Er wordt simpelweg gesteld dat het voorstel weliswaar zeer goed of excellent is, om daar doodgemoedereerd aan toe te voegen: 'Gelet op het beschikbare budget wordt geen subsidie toegekend.' Ofwel: u krijgt het niet, omdat u het niet krijgt.

Is deze willekeur erg? Niet per se voor de wetenschap, want de voorstellen die wel geld krijgen, zijn ook van hoge kwaliteit. Voor individuele wetenschappers kan het fataal uitpakken. Wie de pech heeft geen geld te krijgen voor een goede onderzoekslijn, loopt een ontwikkelingsachterstand op. Kwalijker is dat dit de desbetreffende persoon bij diens volgende aanvraag wordt aangerekend. Want als de inhoudelijke kwaliteit onvoldoende onderscheid maakt tussen voorstellen, gaan andere criteria zwaarder wegen, waaronder eerder verworven beurzen. Het beruchte Matteüs-effect treedt op: aan hen die hebben, zal rijkelijk worden gegeven.

Regelrecht sociologisch talent
Enkele jaren geleden had ik in mijn onderzoeksgroep een regelrecht sociologisch talent, laten we hem Bram noemen, rondlopen. Net uit de collegebanken schreef hij een origineel onderzoeksvoorstel, dat ik met goede moed liet meedingen in de NWO-talentenronde. De afwijzing kwam met argumenten die je nu net niet moet aanvoeren bij de selectie van talenten: de methodologie was nog niet helemaal op orde, en nog zo wat technische punten die voorbij gingen aan de brille van de kandidaat.

Ik mocht een bezwaarschrift indienen, en dacht dat maar eens op onorthodoxe wijze te moeten doen. Ik schreef een verhaal over het jongetje Lionel Messi, die op jeugdige leeftijd in geen enkel opzicht voldeed aan de eisen die aan profvoetballers worden gesteld. Maar in zijn directe omgeving liepen scouts rond die iets heel speciaals meenden te zien. Ik heb Bram dagelijks aan het werk gezien, zijn gedrevenheid geproefd, zijn scherpe geest ondervonden. Maar de commissie liet zich vanachter het bureau niet overtuigen, de subsidie kwam er niet en het leven ging door.

Wat eerst een opwindend spel was, is omgeslagen in een ontmoedigende farce

Los van persoonlijk leed - dat viel in dit voorbeeld reuze mee - schaadt deze selectiepraktijk de wetenschap. We zien veelbelovende nieuwkomers over het hoofd en kunnen zittende talenten geen zekerheid bieden. Maar de situatie is ernstiger. De protocollering van het selectieproces leidt ertoe dat voorstellen met een voorspelbaar succes het steeds vaker winnen van de spannende aanvragen.

Vooral 'normal science' honoreren
Omdat NWO zelf wordt afgerekend op de mate waarin haar selecties tot aantoonbaar succes leiden, is een neiging ontstaan om vooral de 'normal science' te honoreren. Maar wetenschap is ook een avontuur. Vernieuwende inzichten laten zich niet vooraf inboeken. We zullen hier meer moeten vertrouwen op 'zachte criteria'. De jonge Messi strooide met bizarre passes, die vaak de medespelers niet eens bereikten, maar kenners zagen het fenomenale spelinzicht.

Ik roep de minister op dit beleid te wijzigen, het is failliet. Met eenvoudige ingrepen valt al veel te bereiken. Ten eerste: halveer het NWO-budget en breng de andere helft terug naar de kenners die dagelijks op het veld actief zijn. Ten tweede: vereenvoudig de NWO-procedures. Erken dat tussen de beste voorstellen niet meer op rationele gronden valt te kiezen. Een eerste grove schifting volstaat, de verdere selectie kan via een loting worden gerealiseerd. Dat is goedkoper, eerlijker en het houdt de wetenschappelijke avonturiers binnenboord.

Dit is geen aanklacht tegen het NWO als zodanig, dat haar werk naar eer en geweten doet. En met gezonde wedijver is niets mis. Maar wat eerst een opwindend spel was, is omgeslagen in een ontmoedigende farce.

Overigens, Ben Vermeulen heeft na vijf jaar procederen toch nog zijn beurs gekregen. Te laat, want inmiddels is hij werkzaam bij de Raad van State. Bram maakt furore als journalist. Laatst nog had hij een pittig stuk in de krant, over wetenschapsbeleid.

Willem Trommel is hoogleraar beleids- en bestuurswetenschappen aan de VU.

Volg en lees meer over:

Reacties (0)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens