Een performance met zonnenpanelen in Stuttgard.
Een performance met zonnenpanelen in Stuttgard. © EPA

'Afzonderlijke Europese klimaatpolitiek is prachtig maar vooral domineeswerk'

Elektriciteit houdt zich niet aan landsgrenzen, dus wat ligt meer voor de hand dan harmonisatie van netwerken en lasten? Toch ligt het niet zo eenvoudig, ontdekte Martin Sommer. 'De Duitse Engergiewende wijst uit dat bij verkiezingen het nationale hemd toch nader is dan de Europese rok.'

16 juni was een heel gewone dag maar zo bijzonder dat The Economist er al twee keer over schreef. Aardig weer in Duitsland, een zonnetje en een frisse bries. Met als resultaat dat de elektriciteitsprijs onder nul duikelde. Dat is hogere energiepolitiek die direct volgt uit de Energiewende van Angela Merkel.

Zij keerde zich na Fukushima in één klap af van het atoom. Nu staan er in Duitsland onafzienbare wind- en zonneparken, maar wind en zon zijn onbetrouwbare stroombronnen. Daarom moeten de oude gas- en kolencentrales als reserve blijven draaien. Gevolg is een geweldig elektriciteitsoverschot bij geschikt weer en dus instortende prijzen.

Dit legt Karsten Pronk uit, directeur van de aluminiumfabriek Aldel. Pronk zetelt in een spartaanse kamer met uitzicht op regen en de haven van Delfzijl. Die ligt op spuugafstand van de Duitse overkant van de Eems. Aluminium wordt uit aluinaarde gewonnen en vervolgens in grote glimmende plakken gegoten. Het winningsproces heet elektrolyse en daar komt veel elektriciteit bij kijken. Van de productiekosten is 40 procent elektriciteitskosten.

Dat Aldel last heeft van de Duitse Wende is zwak uitgedrukt. Drie maanden geleden was de fabriek vrijwel failliet. De energierekening van de Duitse concurrenten ligt een kwart lager dan die van Karsten Pronk. 16 juni kan hij zich niet speciaal herinneren, maar bij wind en zon ziet hij de Duitse prijzen kelderen. Niet deze week overigens, met de storm die buitendijks Delfzijl onder water zette - dan draaien de windmolens niet.

Voor de klimaatliefhebbers: het zou niet helpen om de bedrijfshal van Aldel met zonnepanelen te beplakken. Let wel, die hal is een kilometer lang. Ik krijg een rondleiding, met helm, bril en stofjas. Horloge en bankpasjes inleveren vanwege het magnetische veld. Zo sterk is die stroom van de elektrolyse. Je zou die hele hal van boven tot onder met zonnepanelen moeten bedekken, en dan heb je 2 procent van de energievraag van Aldel te pakken, zegt Karsten Pronk. So much voor duurzame energie.

Zorgen over de Energiewende
Aldel is een mooie ouderwetse fabriek, waarin roodgloeiend metaal uit grote pannen wordt gegoten en bij de deur de plakken klaar staan voor transport. Erwin, de rondleider, bevestigt: ja de collega's praten dagelijks niet zonder zorgen over de Energiewende van Merkel. En nee, zegt directeur Pronk, ze zijn nog niet uit de gevarenzone bij Aldel.

 
Binnenkort moeten de Europese klimaatdoelen voor 2030 vastgesteld worden. Directeuren van energie-intensieve bedrijven houden hun hart vast. De lobby voor nog strengere milieudoelen draait als een windmolen bij 7 beaufort.

Een faillissement zou heel slecht nieuws zijn voor depressief Delfzijl. Deze week is er in Den Haag door minister Kamp een noodverband geplakt. De netwerkkosten van de energie-intensieve industrie zijn gelijk getrokken met Duitsland. Dat geeft lucht maar ook verbazing: als er echt iets is dat je Europees zou moeten regelen, is het dit. Elektriciteit houdt zich niet aan landsgrenzen, dus wat ligt meer voor de hand dan harmonisatie van netwerken en lasten?

Maar de Duitsers hadden na Fukushima hun eigen binnenlandse overwegingen. Nationale staten zijn zó achterhaald, roepen ze altijd bij D66. Dat klinkt mooi maar de Energiewende wijst uit dat bij verkiezingen het nationale hemd toch nader is dan de Europese rok. Angela Merkel had bij de jongste Bondsdagverkiezingen inderdaad beslist geen last van de Grünen.

Hogere elektriciteitskosten dan in Nederland
Intussen zijn de elektriciteitskosten in Duitsland vanwege de bedrijfssubsidies en het dubbele machinepark wel degelijk veel hoger dan in Nederland. Op te brengen niet door de bedrijven, maar door de Duitse consument die per jaar 700 euro meer betaalt dan hier. Op het internet broeit de Stromwut, stroomwoede. En voor de cynici: Sinds de Wende stoot Duitsland méér CO2 uit dan voordien, aangezien schone kerncentrales zijn vervangen door vieze steen- en bruinkool. Goed zijn heeft zijn prijs.

Directeur Pronk is uiteraard voor een gelijk speelveld in Europa, hoewel tien jaar daarover onderhandelen te lang duurt. Die tijd is Aldel niet vergund. Het echte probleem is dat de prioriteiten van Europa elders liggen. We koersen af op de afgrond, zegt VVD-Kamerlid René Leegte, geen vriend van windmolens.

Karsten Pronk heeft het over 'Europa als gidscontinent'. Tot 2020 wil de EU het broeikasgas met 20 procent verminderen ten opzichte van 1990, en tegelijk 20 procent duurzamer produceren. Daarvan trekken we nu de lessen. Wind en zon blijken te kostbaar en leveren te weinig op. Binnenkort moeten de Europese klimaatdoelen voor 2030 vastgesteld worden. Directeuren van energie-intensieve bedrijven houden hun hart vast. De lobby voor nog strengere milieudoelen draait als een windmolen bij 7 beaufort.

Schone voornemens
Voor Aldel is niet Europa maar de wereld de horizon. De aluminium-wereldprijs wordt op een beurs in Londen vastgesteld. Dit is bloedserieuze globalisering. Buiten Europa dalen de energieprijzen, door het schaliegas waarvan wij niets willen weten, door nieuwe olievondsten en door de toegenomen aanvoer uit Irak en straks Iran. Alleen in Europa stijgen de prijzen in verband met de klimaatambities. Terwijl het maar helemaal de vraag is of de schone voornemens zoden aan de dijk zetten. De EU is verantwoordelijk voor een tiende van de CO2 uitstoot in de wereld, China en de VS elk voor een derde. Zo is afzonderlijke Europese klimaatpolitiek in de eerste plaats domineeswerk.

Tegenwoordig heeft men zijn mond vol van de maakindustrie. Zeker in Delfzijl, dat zonder Aldel verder zal wegzakken. Een gidscontinent is prachtig, maar het helpt niet wanneer grootverbruikers als Aldel de deuren sluiten of verhuizen naar landen waar ze lagere prijzen hebben en minder idealen. Vooral helpt het niet als het klimaat er ook nog eens niets mee opschiet.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.