Een Zwarte Piet in het Spoorwegmuseum tijdens een sinterklaasfeest met kinderen uit opvangcentra.
Een Zwarte Piet in het Spoorwegmuseum tijdens een sinterklaasfeest met kinderen uit opvangcentra. © ANP

'Vroeger was Zwarte Piet prima, nu niet meer. Dat heet beschaving'

Zwarte Piet gaat de weg van het palingtrekken en het hanengevecht. Vroeger prima, maar nu niet meer, meent hoogleraar organisatieverandering Woody van Olffen.

 
Sinterklaas is folklore en folklore verandert onder invloed van nieuwe opvattingen - soms razendsnel

In de Zwarte Piet-discussie van de laatste weken moest ik denken aan een kennis van mij die als jongere een tijd in Afrika gewoond heeft. Wanneer de Nederlandse gemeenschap feestelijk Sint en zijn Zwarte Pieten binnenhaalde, voelde zij zich altijd erg ongemakkelijk jegens haar aanwezige Afrikaanse (zwarte) vrienden. Er voelde iets niet OK. Noem het gêne. Een combinatie van plaatsvervangende schaamte en schuld. Tegen een gevoel valt niet op te redeneren: het is er eenvoudig en het vertelt je zijn eigen waarheid. Iets in jezélf protesteert.

Hetzelfde gebeurt als iemand zich in vrouwelijk gezelschap seksistisch uitlaat. Ons empathisch vermogen verplaatst ons in een oogwenk in de ander die mogelijk gekwetst raakt door de (impliciet) uitgebeelde ongelijkwaardigheid (baas/ knecht; slim/ dom et cetera).

Door de situatie - we kunnen de kwetsing niet ongedaan maken - voelen we ons bovendien passief medeplichtig aan de kwetsing.

 
Hoe zou je je voelen als je met een goede Surinaamse vriend(in) plotseling naar een Sint en Pietentafereel moet kijken?

Pijnlijk duidelijk
Schuldig. Onze gêne toont áán dat we innerlijk eigenlijk verdomd goed weten dat wat er gebeurt kwetsend is of zou kunnen zijn. De 'blik van de buitenstaander' maakt dit ineens pijnlijk duidelijk. Zolang we 'onder elkaar' waren hadden we hier geen last van - het was net zo gezellig! En precies dát maakt dat velen (soms héél erg) boos worden op degenen die 'diegene' in onszelf hebben opgeroepen. Zíj zijn ineens verantwoordelijk voor dat 'betrapte' gevoel en moeten daar dus voor boeten.

De reactie naar die 'gekwetsten' (en degenen die hen steunen) is daarom vaak onverholen agressief, variërend van lacherig, ridiculiserend tot aanvallend. (Extreem) rechts - PVV en De Telegraaf voorop - weten met dergelijke sentimenten wel raad, zoals we hebben gezien. Daar geldt rekening houden met de gevoelens van een minderheid bij folklore als 'culturele capitulatie'. Alle zogenaamde Nederlandse 'nuchterheid' is verdwenen. Alsof de wereld vergaat als Zwarte Piet een Bonte Piet wordt.

 
Sinterklaas is folklore, geen diepgeworteld cultuurfenomeen op zichzelf.

Wat zou je doen?
Ik heb velen in mijn omgeving de afgelopen dagen dat verhaal uit Afrika verteld en hen gevraagd: hoe zou je je voelen als je met een goede Surinaamse vriend(in) plotseling naar een Sint en Pietentafereel moet kijken? Stel het je eens helemaal vóór en wees eerlijk: wat zou je voelen jegens je vriend(in)?

Vervolgens gebeurt er vaak iets opmerkelijks. Mijn gesprekspartner ontwijkt mijn vraag en komt met een rationalisatie: een reden waarom niemand zich gekwetst zou moeten voelen. Of met een jij-bak: het ligt aan de gekwetste persoon zélf - die is kleinzerig en overgevoelig. Deze klassieke uitwijkmanoeuvre ('projectie' genaamd) is bedoeld om het gevoelde ongemak te ontkennen of te neutraliseren door het op de ander te projecteren: niet IK maar JIJ hebt een probleem. Voluit erkennen dat je je in een dergelijke situatie ongemakkelijk zou voelen roept op dat gevoel serieus te nemen. Tsja - en dan moét je er wat mee, nietwaar? Griezelig hoor.

 
Doen alsof de gehele Sinterklaas-traditie op het spel staat met de kleur van Piet is duidelijk onzin.

Sinterklaas is folklore, geen diepgeworteld cultuurfenomeen op zichzelf. Een overlevering met vele , vrij willekeurige vormelementen die over de tijd zijn toegevoegd en weer weggelaten: boot, Spanje, zak, spannend, kado's, taai-taai, chocomel, paard, staf, kinderen, strooigoed, Zwarte Piet, roe, schoen zetten, braaf zijn, gedichten, surprises, gezelligheid, familie - om mijn eigen associatiereeks maar eens te noemen.

Doen alsof de gehele Sinterklaas-traditie op het spel staat met de kleur van Piet is duidelijk onzin. Kinderen maakt het sowieso niets uit, en het enig wat volwassenen moeten opgeven is een beetje ego en nostalgie. Een kleine prijs voor het betonen van wat moderne empathie.

Zwarte Piet gaat de weg van het gansslaan, ganstrekken, palingtrekken, hanen-, honden- en kooigevechten, dwergwerpen, dood- en lijfstraffen, met je handen eten, op straat poepen, slavernij en vrouwen uitsluiten van lidmaatschap. Vroeger prima, nu niet meer.
Soms best een beetje pijnlijk, maar als we voelen dat het niet meer kan, moeten we zo'n detail gewoon laten vallen. Ondanks alle 'argumenten'. Folklore verandert onder invloed van veranderende opvattingen en gevoelens - soms razendsnel.

Voortschrijdend inzicht heet dat. Beschaving ook wel.

Woody van Olffen is hoogleraar organisatieverandering aan de Universiteit van Tilburg.