Get Adobe Flash Player
Als het niet mogelijk is Flash te installeren kunt u de video bekijken via deze link.

'Labels horen niet aan een kind maar aan een koffer'

Leerlingen een etiket opplakken komt voort uit onze drang om alles wat anders is te verklaren. Die stigma's vergroten de problematiek in het onderwijs, schrijft Ivo Mijland. 'Wat de wet Passend Onderwijs een mislukking dreigt te maken, is dat de invoering scholen uitnodigt de gekte als bedreiging te zien.'

Een onderzoek van tv-programma KRO Brandpunt toont schokkende cijfers. Maar liefst 52 procent van de scholen weigerden afgelopen jaren leerlingen met leer- en gedragsproblemen. Scholen maken zich, terecht, zorgen over de toenemende werkdruk voor leerkrachten en durven het lang niet altijd aan om leerlingen met een 'etiket' een plek te geven. Juist daar ligt mijn grote zorg. Vanuit de vrees voor wat komen gaat, wordt de kwetsbare leerling opnieuw gestigmatiseerd. Deze kinderen, die volgens de wet Passend Onderwijs zoveel mogelijk een plek moeten krijgen binnen het reguliere schoolleven, worden in toenemende mate bestempeld met het etiket 'gek', 'probleem', 'abnormaal' en 'moeilijk'. Wat je ook vindt van Passend Onderwijs: deze stigma's vergroten de problematiek.

Al in de jaren zeventig deed professor David Rosenhan een opmerkelijk experiment waarin hij aantoonde wat het effect is als we de ander 'gek' verklaren. Hij besloot zich bij een psychiatrische kliniek te melden, ongewassen en verward, met een niet bestaande diagnose. Hij omschreef 'stemmen in zijn hoofd' met woorden als 'leeg' en 'hol'.

'Normaal zijn'
Direct nadat de kliniek zijn gekte accepteerde - hij werd opgenomen voor een behandeling - besloot hij weer zichzelf te zijn. Dat normaal doen werd niet gezien door de hulpverleners. De meneer was immers 'gek'. Hij herhaalde het experiment met  zeven studenten en telkens gebeurde hetzelfde. De kliniek vond dat de niet gekke mens na een gemaakte diagnose 'gek' moest blijven. Het experiment werd Rosenhan niet in dank afgenomen. De vooringenomenheid van de onderzoeker zou het experiment beïnvloed hebben, zo luidde de reactie van de psychiatrische instellingen die door de mand vielen.

Daarop besloot Rosenhan de klinieken uit te dagen. Hij riep op de pseudopatiënten in de toekomst te ontmaskeren. De klinieken screenden er verschillende, maar wat Rosenhan er niet bij had gezegd, is dat hij geen enkele pseudopatiënt meer stuurde. De echte 'gekken' werden dus herkend als niet-gek. En daar gaat het in het onderwijs ook mis. We verklaren ons de blubber, in de hoop dat we met de verklaringen een duidelijk mensprofiel creëren. Rosenhan schreef er een artikel over: 'On being sane in insane places'.

 
We lijken ons te verschuilen achter verklaringen voor gekke kinderen in de klas. Hij doet gek, want hij heeft ADHD. Hij doet gek, want hij heeft asperger. Zij doet gek, want ze heeft borderline.

Dikke dossiers
Laten we het eens omdraaien: on being insane in sane places. Wat gebeurt er als iemand die gek verklaard is in niet gekke omgevingen terecht komt en de niet gekke omgeving (regulier onderwijs) zich richt op de verklaring dat de ander gek is? Zullen ze zich dan minder gek gaan gedragen of krijg je juist de gekte waar je je op richt?

Laura Batstra schrijft in haar boek over ADHD, dat je minder ADHD krijgt als je de diagnose niet zo scherp stelt. Als je leerlingen in de les hebt met 'een diagnose' is de kans echter groot dat er in je leerlingvolgsysteem handelingsplannen, dikke dossiers en lijstjes met waarschuwingen bewaard worden. Dit komt voort uit onze drang om dat wat anders is te willen verklaren. Maar verklaringen brengen je uiteindelijk niet verder, omdat ons weten afstand creëert tot het weten van deze groep leerlingen, die door protocollen en etiketten op nog grotere afstand komen te staan. Dat werkt frustrerend voor leerlingen, maar ook voor professionals die merken dat de praktijk van verklaringen weerbarstig is. De verklaring helpt de leerkracht onvoldoende of brengt hem zelf in grotere verwarring.

Gek verklaard
Waar de leerlingen in Passend Onderwijs vooral recht op hebben, is dat ze als normaal beschouwd worden. W.F. Hermans schreef al eens over krankzinnigheid dat als je 95 mensen van de 100 gek verklaart, dat dan niet die 95 maar die 5 gek zijn. Leerlingen, gek verklaard of niet, hebben recht op een werkelijke ontmoeting. Ze hebben er recht op zich welkom te voelen, inclusief wat bij hen hoort. Ze hebben er recht op gezien te worden. Ze hebben er recht op geen onderwerp te zijn van een tv-programma, waarin ze te zien krijgen dat ze als gevaar gezien worden in de richting van Passend Onderwijs.

Wat Passend Onderwijs een mislukking dreigt te maken, is dat de invoering scholen uitnodigt de gekte als bedreiging te zien. Daarmee stel ik niet dat het makkelijk zal zijn. Diversiteit zorgt ervoor dat onderwijs erg ingewikkeld is. Wat ik wel stel is dat het op voorhand focussen op het aanstaande gevaar, de kans op gevaar aanzienlijk vergroot.

Open vizier
De overheid zoekt naar mogelijkheden om leerlingen met een 'diagnose' zoveel als mogelijk in het regulier onderwijs een plek te geven. De wet Passend Onderwijs is daar een richtingaangever voor. Leerkrachten krijgen een belangrijke opdracht om leerlingen met labels een kans te geven in de groep. Juist daar lijken we handvatten nodig te hebben. Want in een tijd waar steeds meer jonge mensen een label krijgen, lijkt er iets anders nodig dan een label voor 'gekke' leerlingen. We lijken ons te verschuilen achter verklaringen voor gekke kinderen in de klas. Hij doet gek, want hij heeft ADHD. Hij doet gek, want hij heeft asperger. Zij doet gek, want ze heeft borderline.

Passend Onderwijs vraagt om een open vizier. Om een basishouding waarin alle kinderen uniek en welkom zijn. Want als je een autistische leerling niet kunt of durft te ontmoeten, heb je zelf de kenmerken van autisme. Labels horen niet aan een kind maar aan een koffer. Passend Onderwijs is een uitnodiging om de inhoud van de koffer te bekijken, in plaats van ons te focussen op het label. Gekke kinderen zijn ook gewoon.

Ivo Mijland is mede-auteur van het handboek 'Kleine psychopathologie in school'. Hij verzorgt op 4 november een lezing op het congres 'Mentor in balans' in Ede met als titel 'Gekke kinderen in de klas?'