Toenmalig koningin Beatrix bekijkt woensdag Maya- en Michica-kunst tijdens een bezoek aan het Antropologisch Museum in Mexico Stad. (foto uit 2011)
Toenmalig koningin Beatrix bekijkt woensdag Maya- en Michica-kunst tijdens een bezoek aan het Antropologisch Museum in Mexico Stad. (foto uit 2011) © ANP

'Een antropoloog hoort in methodisch opzicht roomser dan de paus te zijn'

De onthullingen over de stelselmatige wetenschapsfraude door voormalig VU-hoogleraar Mart Bax brengen nieuwe reputatieschade toe aan de universitaire wereld. Verantwoording, transparantie en controle zijn essentieel om de geloofwaardigheid van de wetenschap te herstellen, betogen antropologen Daniëlle Braun en Jitske Kramer.

 
Antropologen schreven adembenemende boeken. Over vreemde gebruiken, volwassenheidsrituelen, stammenoorlogen en magische bezweringsrituelen.

Antropologen - het vakgebied van Bax - hebben nog wat extra huiswerk te doen om van wetenschappelijke exoten in toetsbare cultuurduiders met toepasbare inzichten te veranderen.

De culturele antropologie stamt uit de koloniale tijd, waarin onderzoekers gewapend met pen en notitieblok de gewoontes en gebruiken van verre vreemde volken optekenden. Onder zware omstandigheden, ver van huis en haard, was de antropoloog vrij om zijn of haar bevindingen te doen. Het was lastig, zo niet onmogelijk om het onderzoek te verifiëren of te herhalen.

Antropologen schreven adembenemende boeken. Over vreemde gebruiken, volwassenheidsrituelen, stammenoorlogen en magische bezweringsrituelen. Verhalen die het thuisfront maar al te graag wilde horen.

 
Een antropoloog hoort in methodisch opzicht roomser dan de paus te zijn

Van exotische liefhebberij tot wetenschappelijke tak
De afgelopen eeuw is de culturele antropologie gegroeid van exotische liefhebberij tot wetenschappelijke tak binnen de sociale wetenschappen. Toch vormen antropologen in zeker opzicht nog steeds een vreemde eend in de universitaire bijt. Ze werken niet met een vooropgezette doortimmerde theorie of hypothese die getoetst wordt in een laboratoriumachtige setting. Evenmin beschikken ze over grote aantallen vergelijkbare onderzoeksobjecten, test- en controlegroepen.

Bovendien is de antropoloog vaak zijn of haar eigen onderzoeksinstrument. Zodra een antropoloog de onderzochte groep binnenkomt, beïnvloedt hij of zij de situatie. Iedere antropoloog moet daarom ook nadenken welke invloed hij of zij heeft gehad op de groep die hij bestudeert. Een antropoloog hoort in methodisch opzicht roomser dan de paus te zijn en zich in elke fase van onderzoek te kunnen verantwoorden over de keuzes die gemaakt zijn.

 
Sociale wetenschappers doen mensenwerk en de mens is vaak niet te vatten in een wiskundige formule.

De onnavolgbaarheid van de antropologen van weleer, die jarenlang onderdoken in 'the bush' om daarna met een volgeschreven stapel papier weer op te duiken, kan sommigen in de verleiding hebben gebracht om met fictie aan te vullen waar de feiten ontbraken. In de wereld van nu is dat niet langer houdbaar. De wereld is een dorp geworden en door media als internet en televisie zijn uitspraken over zelfs de meest afgelegen nomadenstam veel beter controleerbaar.

Corporate antropologen
Daarnaast kent de culturele antropologie nieuwe takken die zich richten op een meer toegepaste wetenschapsvorm, zoals de corporate antropologie. Corporate antropologen doen onderzoek naar de organisatiecultuur in bedrijven en organisaties. Zij benaderen conflicten tussen afdelingen als ware het tribale stammenoorlogen en nieuwe kantoorconcepten als nomadisch werken. Door praktijksituaties te verbinden aan aloude verhalen verdwijnt de vrijblijvendheid; deze antropologen leveren geen spannende verhalen op om bij de open haard van te genieten maar concrete en toetsbare handvatten om bijvoorbeeld conflicten te begrijpen én op te lossen.

De affaire rond Mart Bax dwingt de wetenschap in het algemeen en de culturele antropologie in het bijzonder om hard aan de slag te gaan met herstel van maatschappelijk vertrouwen. In het verleden hebben de sociale wetenschappen daarvoor vaak gezocht naar een meer kwantitatieve legitimering. Dat is niet per se de beste methode.

Sociale wetenschappers doen mensenwerk en de mens is vaak niet te vatten in een wiskundige formule. Culturele antropologen moeten verantwoording afleggen over de keuzes die zij maken, transparant zijn over hun bronnen en resultaten van onderzoek zo mogelijk laten toetsen door degenen die zijn onderzocht. Maar culturele antropologen moeten vooral ook blijven doen wat ze altijd hebben gedaan: verhalen vertellen die tot de verbeelding spreken, het duiden van de sociale werkelijkheid en culturele patronen blootleggen die ook voor anderen relevant kunnen zijn.

Daniëlle Braun en Jitske Kramer zijn corporate antropologen en verbonden aan de Academie voor Organisatiecultuur