Een vader met een baby op de arm wacht in bioscoop Pathe op de film. Tijdens speciale filmvertoningen voor ouders met baby's blijft het licht aan, staat het geluid zacht en kunnen ouders heen en weer lopen om de baby te verschonen.
Een vader met een baby op de arm wacht in bioscoop Pathe op de film. Tijdens speciale filmvertoningen voor ouders met baby's blijft het licht aan, staat het geluid zacht en kunnen ouders heen en weer lopen om de baby te verschonen. © ANP

'Vader moet vader zijn, geen tweede moeder'

Vaders worden geacht te moederen. Aan één moeder hebben kinderen echter meer dan genoeg, vinden Irene Zwaan en Glenn Helberg.

 
We moeten weer in verschillen durven denken

Nederlanders vinden dat vaders moeten moederen, daar heeft de emancipatiebeweging voor gezorgd. En als vaders dat niet kunnen, zijn ze overbodig als opvoeder. Als een vader op zijn papadag het huishouden niet voor elkaar krijgt, wordt hem verweten dat hij een slechte vader is. Van vaders wordt verwacht dat ze net zo zorgen, troosten en praten met hun kinderen als moeders doen. Ruig en spannend spel wordt afgekeurd, omdat het te gevaarlijk is.

Sinds feminiene waarden als overleggen, luisteren en beschermen de norm zijn geworden, wordt normaal jongensgedrag in toenemende mate als afwijkend betiteld. Jongens krijgen twee keer zo vaak de diagnose adhd als meisjes. En volgens Canadees onderzoek krijgen kinderen in gebroken gezinnen tweemaal vaker ritalin voorgeschreven dan kinderen in intacte gezinnen.

We willen niet weten dat jongens van nature wilder en ongehoorzamer zijn dan meisjes. Maar dit gedrag is normaal, en een vader is ervoor gemaakt om dergelijk gedrag te reguleren. Kinderen - jongens en meisjes - hebben een vader nodig, en niet een tweede moeder.

In Nederland wordt de mate waarin je mag vaderen bepaald door de plek die moeder je toebedeelt op de glijdende schaal van vaderschap. Ben je getrouwd, dan heb je automatisch het ouderlijk gezag. Kinderen worden echter steeds vaker geboren uit ouders die niet voor het huwelijk hebben gekozen. In dat geval bepaalt de moeder of ze je laat opnemen in het bevolkingsregister als biologische vader. Wil ze dat niet, dan gebeurt dat niet. Vervolgens kun je het kind erkennen, maar dan ben je er nog niet. Wil je als niet-getrouwde vader het wettelijk gezag verkrijgen, dan heb je een handtekening van de moeder nodig. En die wil ze vaak niet meer zetten als er ruzie is.

'Ontmand'
Zo zit Nederland vol met vaders die 'ontmand' zijn in hun vaderschap. Want een vader zonder wettelijk gezag is een vader zonder gezag überhaupt. Moeder is de baas, het kind voelt dat feilloos aan, en het kind mist de helft van de levenslessen die de natuur hem had toebedacht door hem een vader te geven. Vader mag ijsjes kopen en pretparken bezoeken om zijn kind voor zich te blijven winnen. Want een natuurlijke rol kan hij niet meer vervullen.

Een minderjarige jongen die bij jeugdzorg liep, had zijn vriendin bezwangerd en wilde het gezamenlijke ouderlijk gezag regelen. Zijn hulpverlener had hem verteld welke stappen zijn vriendin moest zetten, maar ze wilde niet meewerken. Toen de moeder van het meisje hoorde dat ze zwanger was, zei ze tegen haar dochter, in het bijzijn van de jongen: 'Wij redden het wel met z'n tweeën.' Inmiddels is de baby geboren, en de jongen mag af en toe op zaterdagmiddag bij V&D even naar zijn kind komen kijken. Hij is uitgeschakeld in zijn vaderrol doordat moeder niets geregeld heeft. De wet heeft hem aan de kant gezet - een afwezige vader gemaakt - terwijl hij dat zelf niet gewild heeft. En tegelijkertijd is een vonnis over het kind voltrokken.

Afvoerputje
De psychiatrie is het afvoerputje van de samenleving. In dit putje kun je tendensen waarnemen, en we kunnen dus herkennen wat er maatschappelijk mis gaat. Veel kinderen die in de problemen raken en in aanraking komen met jeugdhulpverlening of justitie groeien op zonder hun biologische vader. Een substantieel deel van de cliënten in de praktijk van de kinderpsychiater heeft problemen ontwikkeld die gerelateerd zijn aan de afwezigheid van een vader- figuur.

Op zo'n moment gaat het niet meer alleen om een individuele diagnose. Het laat haarscherp zien dat er iets mis is in de maatschappij. De typische vaderrol van de gezaghebber en grenzensteller is naar de achtergrond verdwenen. De typische moederfuncties als troosten, praten en begrijpen worden belangrijker gevonden. De samenleving met haar wet- en regel- geving faciliteert dit mechanisme.

Verschillen
We moeten weer in verschillen durven denken. Want iedereen is wel gelijkwaardig aan elkaar, maar niet iedereen is gelijk. Ouders zijn gelijkwaardig aan hun kinderen maar ze zijn niet gelijk. Docenten zijn gelijkwaardig aan leerlingen maar ze zijn niet gelijk. Vaders en moeders zijn gelijkwaardig aan elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde. Ze hebben elk een andere functie. Als je vaders geen plek geeft in het gezin of in de maatschappij, is de impact daarvan groot. Zolang moeders geen besef hebben van die impact, wordt het probleem in stand gehouden.

Nederland is toe aan een 'masculinistische' beweging, zei ontwikkelingspsycholoog Steven Pont, tijdens een lezing bij de conferentie vaderschap op 18 april. Kinderen moeten niet alleen beschermd worden, ze hebben ook ervaringen nodig. Het enthousiasme waarmee Ponts stelling door de tweehonderd deelnemers werd ontvangen, toont de behoefte aan verandering. We zijn toe aan een herwaardering van mannelijke eigenschappen. Want vaders moeten vaderen, niet moederen.

Het vakje 'Vader onbekend' zou uit het geboorteaangifteformulier geschrapt moeten worden. Het is niet aan moeders om te bepalen wie een vader is en hoe zijn plek als vader vorm krijgt. Vaders en moeders zijn elk even belangrijk als opvoeder. Ze vullen elkaar aan maar kunnen elkaar zeker niet vervangen.

Irene Zwaan is auteur van De afwezige vader bestaat niet, en waarom vaders niet moeten moederen (Bert Bakker) en Glenn Helberg is kinder- en jeugdpsychiater.