De Costa Concordia.
De Costa Concordia. © UNKNOWN

'Vrouwen en kinderen eerst gold nog wel op de Titanic, maar niet op de Concordia'

Als onze wereld schipbreuk lijdt, reageren wij dan net zo beschaafd als op de Titanic of dalen we af in de hel van de Concordia?

Abe Greenwald van het tijdschrift Commentary twittert: 'Wedden dat Mark Steyn de Italiaanse kapitein die het zinkende schip verlaat gaat gebruiken als metafoor in een column over de ineenstorting van de EU?'

Jeetje. Je moet wel erg vroeg opstaan om mij voor te zijn als het op metaforen voor het ineenstorten van beschavingen aankomt. Dat heb ik nu wel gehad. Zie pagina 185 van mijn laatste boek (After America), waar ik het ordelijke, waardige en ontroerende gedrag van de opvarenden van de Titanic (het schip, niet de leugenachtige Hollywood-kaskraker) vergelijk met hoe mensen zich bij meer recente rampen hebben gedragen.

De Costa Concordia werd niet ordelijk ontruimd. Het was een grote chaos, met als enige lichtpuntjes enkele individuele heldendaden van bijvoorbeeld een Hongaarse violist van het scheepsorkest en een entertainer in een Spidermanpak, die allebei kinderen in veiligheid brachten, wat die laatste met de dood heeft moeten bekopen.

De lamlendige kapitein Schettino daarentegen staat nu onder huisarrest en is aangeklaagd wegens doodslag en het verlaten van zijn schip. Zijn verklaring luidt dat hij, toen het vaartuig plotseling slagzij maakte, in een reddingsboot viel en er niet meer uit kon klauteren. Echt, dat zegt hij. Kan iedereen gebeuren, toch, met zo'n glad dek? Voor hij het wist, stond hij veilig aan land, met achterlating van zijn passagiers.

Dan helpt zo'n geluidsopname waarin hij weigert om naar zijn schip terug te keren als hem dat door de kustwacht wordt bevolen natuurlijk niet om zijn versie van de gebeurtenissen te onderbouwen.

Romige boezem
Nu het honderd jaar geleden is dat de grootste scheepsramp aller tijden plaatsvond, kan het geen kwaad om het verhaal van de Titanic nog eens oprecht te bekijken. James Cameron had bij het maken van zijn film oog voor alles behalve voor wat er echt toe deed. Ik moet bekennen dat ik me weinig meer herinner van de film, behalve de romige boezem van Kate Winslet en wat saai, ondermaats Riverdance-gehups in het ruim, maar wat me nog wel bijstaat, is het belasteren van de nagedachtenis van eerzame mannen.

In mijn boek haal ik Eerste Officier William Murdoch aan, die in het echt verdrinkende passagiers ligstoelen toewierp om zich aan vast te klampen en vervolgens met het schip ten onder ging - saai, fatsoenlijk, door en door Brits, zonder dikdoenerij.

In Camerons film laat Murdoch zich omkopen en vermoordt hij een passagier derde klas. Vervolgens bood de regisseur de Schotse geboortestad van de Eerste Officier excuses aan en doneerde hij 5.000 dollar voor een gedenkteken, een bedrag dat nogal schril afstak bij wat de familie Cameron alleen al aan het etentje na de Oscaruitreiking spendeerde.

Op de Titanic gaven de mannelijke passagiers hun leven voor dat van de vrouwen, en iets anders zou niet eens bij hen zijn opgekomen. Op de Costa Concordia ging het volgens een vrouwelijke passagier anders: 'Forse kerels, bemanningsleden, duwden ons opzij om in de reddingsboot komen.' Na soortgelijke taferelen op de Estonia een paar jaar geleden zei Roger Kohen van de Internationale Maritieme Organisatie IMO tegen het tijdschrift Time: 'Er is geen wet die voorschrijft dat vrouwen en kinderen voorgaan. Dat is iets uit de riddertijd.'

Tja, als je met 'riddertijd' de tijd van onze overgrootouders bedoelt.

Het gezegde 'vrouwen en kinderen eerst' kan in feite heel exact worden gedateerd. Op 26 februari 1852 leed de HMS Birkenhead schipbreuk voor de kust van Kaapstad. Het schip vervoerde Britse soldaten naar Zuid-Afrika. Net als op de Titanic waren er niet genoeg reddingsboten. De vrouwen en kinderen werden in de motorsloep gezet. De mannen traden aan dek aan. Zij kregen het bevel om niet het water in te duiken, omdat ze de dames en de kinderen onder hun hoede in gevaar zouden kunnen brengen door de sloepen te overbelasten. Dus bleven ze kaarsrecht op hun post terwijl het schip in de golven verdween. Zoals Kipling schreef:

'De meesten zijn leugenaars, de helft zijn dieven en de rest deugt voor geen meter, maar af en toe kunnen ze stijlvol ten onder gaan (wat mij hopelijk niet overkomt).'

Zestig jaar later voelden de mannen aan boord van de Titanic - leugenaars en dieven, rijk en machtig, arm en onbekend - zich geroepen om 'stijlvol ten onder te gaan' en dat deden ze dan ook. Ze hadden amper een uur de tijd om afscheid te nemen, hun vrouwen in de reddingsboten te zien klimmen en zonder hen te zien wegvaren. Ook zij hoopten dat het hun niet zou overkomen, maar toen het zover was, hield de sociale norm van 'vrouwen en kinderen eerst' stand, onder grote druk en door alle maatschappelijke geledingen heen.

Meisjeskleren
Dergelijke sociale normen gaan tegenwoordig niet meer op. Een vrouw kan soldaat worden. Een man kan een vrouw worden. Een jochie van 7 in meisjeskleren kan in Colorado bij de padvindsters omdat hij zich 'qua identiteit' een meisje voelt.

Het zal ongetwijfeld allemaal een verrijking zijn van het bonte tapijt des levens. Toch vraag ik me af wie van ons zich 'qua identiteit' nog man wil voelen bij gedonder in het vooronder.

Een dag of twee na het stranden van het cruiseschip las ik het overlijdensbericht van ene Ian Bryce. Die was erbij in 1940 in Duinkerken, toen een geïmproviseerde vloot van Engelse vissersboten, plezierjachten en andere 'kleine bootjes' de geallieerde troepen hielp evacueren die door de oprukkende Duitsers waren afgesneden.

De jonge Bryce, een 17-jarige adelborst, redde in zijn eentje 109 Britse soldaten, 8 Belgische officieren, 2 Fransen en 2 Joodse vluchtelingen tijdens meerdere overtochten met een motorbootje, terwijl hij onder vuur lag van de Luftwaffe. Niemand heeft kapitein Schettino gevraagd om iets buitengewoons te doen. Alleen maar zijn plicht.

Duistere diepte

Abe Greenwalk denkt niet groot genoeg. De Costa Concordia is niet alleen maar een metafoor voor de ineenstorting van de Europese Unie, maar - en hier komt-ie van de scheepshelling af - voor de kwetsbaarheid van de beschaving. Net als ieder ander schip had de Concordia procedures voor noodgevallen: alle bemanningsleden en passagiers moeten vóór vertrek verplicht oefenen met de reddingsboten. Net als de veiligheidsinstructies in vliegtuigen geven die rituelen de illusie van veiligheid, maar wanneer het schip kapseist, het licht uitvalt en het ijskoude donkere water naar binnen golft, komen we erachter dat we er alleen voor staan: van dansen en dineren, van showgirls en sauna's naar de duistere diepte in een vloek en een zucht.

De rijkste landen in de hele geschiedenis bouwen tegenwoordig liever cruiseschepen dan oorlogsschepen, enorme drijvende paleizen waar het goed toeven is - met als achterliggende gedachte dat in het mollige, zelfvoldane Westen het leven zelf een cruise is die (zoals de naam Concordia al aangeeft) zich voltrekt op een kalm meer van vrede en harmonie.

Sinds de economische dip van 2008 is de metafoor van de Titanic - de metafoor van een westerse wereld die op een ijsberg afstevent maar niet in staat is tot een koerscorrectie - een beetje afgezaagd geworden. Het is het simpelste cliché dat een politicus ter beschikking staat als hij urgentie wil uitstralen. Maar laten we eens aannemen dat het klopt en dat we in volle vaart afstomen op de grote ijsberg. Wat is het meest waarschijnlijk, als we die raken? Dat onze reactie net zo ordelijk en beschaafd zal zijn als die van de mensen op de Titanic? Of zullen we afdalen in de hel van de Concordia?

De minachting voor 'vrouwen en kinderen eerst' is geen kleinigheid. Voor softe culturen in goede tijden is het gemakkelijk om sociale normen af te schaffen. In zware tijden zou je ze nog weleens nodig kunnen hebben.

Mark Steyn is columnist. Onlangs verscheen zijn boek After America. Vertaling: Leo Reijnen.