Supporters van AC Milan gisteren voorafgaande aan de topper tegen stadgenoot Inter.
Supporters van AC Milan gisteren voorafgaande aan de topper tegen stadgenoot Inter. © EPA

'Godenzonen, het heilige gras en de verlosser: voetbal is een religie'

Voetbal heeft alle kenmerken van religie: geloof in hogere krachten, binding tussen medegelovigen, riten en de verheerlijking van charismatische personen. Dat stellen Anton C. Zijderveld en Mark van Ostaijen.

Het is inmiddels een voldongen feit: de traditionele kerken lopen leeg. Maar deze ontkerkelijking die vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw heeft plaatsgegrepen betekent niet dat er in onze samenleving ook sprake is van secularisering, van 'verwereldlijking', dat religie geen enkele rol meer speelt. Het tegendeel is waar.

Buiten de kerken ontwikkelen zich allerlei vormen van niet-institutionele religie die doorgaans met het begrip spiritualiteit worden aangeduid. Vaak zijn het religieuze stromingen waarin god of goden nauwelijks nog een rol spelen, maar de wezenlijke kenmerken van religie zijn wel degelijk aanwezig: het geloof in niet empirisch vast te stellen krachten, de onderlinge binding van medegelovigen, het beleven en vieren van allerlei soms nieuw uitgevonden riten en ceremonies en de verheerlijking van leidinggevende, charismatische personen.

Eén van deze buitenkerkelijke vormen van religie die inmiddels een grote geloofsgemeenschap kent, is sport in het algemeen en voetbal in het bijzonder. De analogie dringt zich vrij eenvoudig op. In Amsterdam denkt men te beschikken over 'Godenzonen', het Wembley-stadion beschikt over 'het heilige gras' en de Rotterdamse Kuip beschouwt men als 'een voetbaltempel'.

Wie een voetbalwedstrijd in die Kuip bezoekt rijdt eerst langs de onlangs voltooide Essalam-moskee, de grootste moskee van Europa. Maar die valt wat in het niet bij de naburige Kuip, die de omvang van een wereldlijke kathedraal heeft. Wie tussen de tienduizenden voetballiefhebbers zit, krijgt een ervaring die lijkt op die welke een bezoeker van de Sint Pieter in Rome bevangt. De ruimte imponeert en vooral als het stadion tot de nok gevuld is, maakt zich een welhaast religieuze (en dus ook behoorlijk fanatieke) stemming van de aanwezigen meester.

Geblèr
Het ceremoniële karakter van een wedstrijd is opvallend. De elftallen komen onder begeleiding van muziek in twee rijen op het veld, iedere speler wordt begeleid door een jongetje of een meisje die veel weg hebben van de vroegere misdienaartjes in de katholieke kerk. Er wordt ook gezongen, haast een spirituele ervaring. Geen etherisch gezang zoals in de gregoriaanse rite, meer het geblèr van de gereformeerde kerkdienst, zij het oneindig veel luider en minder harmonisch.

Interessant is dat de standsverschillen in de kerken ook hun pendanten vinden binnen de voetbalreligie. Zo horen bijvoorbeeld de remonstranten bovengemiddeld tot de hogere burgerij - een relatief  kleine, sociaal-cultureel exclusieve, bijna deftige geloofsgroep. In Rotterdam is de voetbalclub Sparta daarvan het evenbeeld. Een supporter van Sparta kijkt doorgaans neer op het 'gewone volk' dat de Kuip bezoekt.

Bekende Nederlanders waren en zijn supporters van Sparta, zoals Pim Fortuyn, Marten Toonder, Jules Deelder en Ted Langenbach. Bij hun leven zullen zij het feit dat ze supporters van Sparta zijn niet gauw publiekelijk uitventen. Dit in tegenstelling tot de vaak luidruchtige aanhangers van 'volkskerken' als Ajax en Feyenoord.
Bij elke religie speelt de aanhang een belangrijke rol. Zo zijn dat gelovigen in de kerk en supporters in het stadion. De supporters zijn het als geestverwanten en ingewijden vaak sterk met elkaar eens over het belang van de eigen club. Zo sterk dat sommige supporters zichzelf verklaren als 'de ware supporters' of 'de harde kern'. Het lijkt veel op orthodoxe kerkleden die zichzelf als de ware gelovigen zien. Deze ware gelovigen creëren hun eigen iconen.

Een zaligverklaring van de katholieke kerk verschilt dan niet zo veel van de positie van Johan Cruijff binnen Ajax. Door velen wordt hij gezien en ervaren als een charismatische en wonderlijke 'verlosser'. Wordt daaraan getornd, zoals nu bij Ajax, dan benadrukt men vooral dat het heilzame of 'heilige' belang van de club niet ter discussie staat.

Ketters
Supporters vormen een belangrijke groep van volgelingen. Daarbinnen komen ook afsplitsingen voor, waarbij 'de ander' wordt opgevat als een afvallige of een ketter. Het meest sprekende voorbeeld hiervan komt uit 'voetbalmekka' Manchester. De harde kern van Manchester United was het in 2005 niet langer eens met de vercommercialisering van de club. De club werd opgekocht door een Amerikaanse zakenman en was daardoor 'niet meer van de echte supporters'. 3.000 ex-Manchester Unitedsupporters stichtten toen hun eigen nieuwe voetbalclub,

F.C. United of Manchester, die op basis van volledige inspraak van supporters haar beleid voert. Tijdens de wedstrijden wordt 90 minuten lang gestaan en worden eigen liederen gezongen. Het is inmiddels een succesvolle club met een flinke aanhang die in 2013 over een eigen stadion beschikt. Van ketters, naar een sekte, naar een nieuwe eigen kerk. Het is de aloude dynamiek van kerken en sekten.

Reformatorische kerken zijn beroemd en berucht om hun verdeeldheid. Een ware supermarkt aan kerkelijke producten is aanwezig, losjes bijeengehouden door de synode van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In de voetbalreligie is het al niet anders. De KNVB is een soort van overkoepelende voetbalsynode. Ajax wordt door velen als de belangrijkste kerk gezien die Feyenoord als ketters beschouwt, maar in Rotterdam is dat natuurlijk net omgekeerd. Zoals 'Rome' de 'Reformatie' als afvallig en ketters beschouwt, zagen en zien veel orthodoxe protestanten het roomse geloof als een 'vervloekte afgoderij'. Ook de voetbalreligie kent haar fanatieke aanhangers die als ze dat nodig en zinvol achten grof geweld niet schuwen.

Fundamentalisten heten ze in de godsdienst, hooligans in de voetbalreligie. Brandstapels komen er gelukkig niet meer aan te pas, maar in de regelmatige vechtpartijen buiten de stadions vallen er wel slachtoffers, soms zelfs dodelijke.

Ontvoetbalisering
Nu rijst een prangende vraag. In het proces van modernisering heeft er sedert het midden van de vorige eeuw, zoals we hierboven opmerkten, een gestage ontkerkelijking plaatsgevonden. Kerken en kathedralen raken leeg en verlaten. Zal dit ook in de toekomst plaatsgrijpen in de voetbalreligie? Zullen de Arena en de Kuip straks ook leeglopen, zal het voetbalspel ook zijn fascinatie verliezen?

Het betaalde voetbal met zijn kostbare internationale transfers kent al een zekere mate van overorganisering en buitensporige professionalisering. Voetbal is allang geen spel meer maar ernstige, serieuze en harde business. Daarmee verliest het aan fascinatie, een proces dat de traditionele kerken parten heeft gespeeld. Dan zou er sprake zijn van een 'ontvoetbalisering' van de maatschappij.

Er zijn al 'buitenkerkelijke' sportreligies, zoals de fitness-rage, het marathonlopen en het wielrennen op de Alpe d'Huez waaraan door velen met ware passie wordt deelgenomen. Een geduchte concurrent voor de huidige voetbalreligie.

Anton C. Zijderveld is emeritus-hoogleraar sociologie.
Mark van Ostaijen is docent aan de Sociale Faculteit van de Erasmus Universiteit Rotterdam.