Jürgen Stark.
Jürgen Stark. © AFP

'De ECB is verworden tot mediterrane club'

Met het vertrek van Jürgen Stark heeft de ECB onherroepelijk opgehouden te bestaan als onafhankelijke instelling.

Jürgen Stark, het Duitse bestuurslid van de Europese Centrale  Bank (ECB), is afgelopen vrijdag niet opgestapt omdat de centrale bank Italiaanse en Spaanse staatsobligaties opkoopt. Zijn vertrek heeft een dieperliggende reden en legt een structureel probleem van niet alleen de ECB,  maar van de hele muntunie bloot.

Het is alom bekend dat Stark de voorman is van de factie binnen het ECB-bestuur die niet wil dat de ECB staatsobligaties van de zwakke eurolanden opkoopt bij wijze van steun voor die landen. Toch doet de ECB dat al enige tijd. Stark en 'zijn'  factie zijn destijds akkoord gegaan met het opkopen van Griekse, Portugese en Ierse staatsobligaties omdat zij ook inzagen dat dat nodig was om de werking van het transmissiemechanisme van het ECB-beleid veilig te stellen.

Het besluit om ook Italiaanse en Spaanse staatsobligaties in te slaan, was echter een stap te ver. Stark en enkele medestanders in het ECB-bestuur, onder wie DNB-president Klaas Knot, hebben er onder enorme druk mee ingestemd. Dat deden ze echter niet zomaar. De gedoogsteun werd onder twee cruciale voorwaarden verstrekt.

De eerste was dat het EFSF-noodfonds uiterlijk in oktober geactiveerd zou worden. Het fonds zou het opkopen van staatsobligaties van de zwakke eurolanden vervolgens overnemen van de ECB. De tweede voorwaarde was dat de Italiaanse overheid snel maatregelen zou nemen om het begrotingstekort te reduceren. Daarbij heeft Stark ook afgedwongen dat de ECB Rome een lijst opstuurt met wat te doen in plaats van alleen een oproep te doen. Dit was natuurlijk omdat de ervaringen uit het verleden weinig hoop gaven dat Rome uit zichzelf verregaande maatregelen zou treffen. Pas nadat Rome had beloofd de instructies van  de ECB te volgen, kreeg de handelsdesk van de ECB de opdracht Italiaanse staatsobligaties te kopen.

Uitgedaagd
De afgelopen weken hebben sommige eurolanden openlijk de ECB uitgedaagd. Slowakije heeft laten weten pas in december te stemmen over de goedkeurig van het EFSF. Dat betekent dat het noodfonds pas in januari operatief kan zijn. En zodra de ECB was begonnen met het opkopen van Italiaanse staatsobligaties, verzwakte Rome de aangekondigde maatregelen, of werden die uit-  dan wel afgesteld. De ECB kon de Italiaanse provocatie niet over zich heen laten gaan.

Na de terugtrekkende bewegingen van de Italianen heeft Stark dan ook zeer waarschijnlijk geëist dat de ECB onmiddellijk stopt met het opkopen van Italiaanse staatsobligaties. Toen volgde voor Stark echter een grote desillusie. Met de wankelmoedigheid van Rome had hij wellicht al rekening gehouden. Hij meende echter ervan uit te mogen gaan dat het ECB-bestuur de eigen regels zou respecteren.
Dat vertrouwen bleek ongegrond. Ondanks het Italiaanse wangedrag bleek een ruime meerderheid van het ECB-bestuur -  bestaande uit leden uit de zuidelijke eurolanden - niet bereid de klap in het gezicht van de ECB te bestraffen.

Hardliners
Voor een man die vasthoudt aan zijn principes, zoals Stark, was er geen andere optie dan opstappen. Enkele maanden geleden concludeerde de andere Duitse hardliner en de gedoodverfde opvolger van ECB-president Jean-Claude Trichet, Axel Weber, al hetzelfde.

Het vertrek van de Duitsers staat daarmee voor meer dan het vertrek van twee hardliners uit het ECB-bestuur. De hoop dat de ECB, de meest onafhankelijke centrale bank ter wereld, onafhankelijk zal blijven gedurende de eurocrisis en dat de ECB de jaren erna haar onafhankelijkheid zal kunnen handhaven, is met het aftreden van Stark definitief de grond ingeboord. Afgelopen vrijdag heeft de ECB als onafhankelijke centrale bank feitelijk opgehouden te bestaan. Het feit dat juist Stark en Weber kort na elkaar zijn opgestapt, is daarvoor  voldoende - maar helaas ook niet het enige -  bewijs.

Uiteraard komt er een andere Duitser in de plaats van Stark in het ECB-bestuur. Waarschijnlijk wordt dat Jörg Asmussen. En uiteraard zal hij, net als alle Duitse bestuursleden van de centrale bank, meer hardliner zijn dan zijn collega's uit zuidelijke eurolanden. Hij is veel meer een pragmatische bestuurder, iets wat bij de ECB in tijden van crisis niets anders betekent dan 'met de meerderheid meegaan'.
Bovendien zal Asmussen ook alle schijn tegen zich hebben, aangezien hij nu nog staatssecretaris van Financiën en een carrière-ambtenaar is zonder een verleden bij de Bundesbank.

Dit alles gebeurt aan de vooravond van de komst van de Italiaan Mario Draghi als de nieuwe president van de ECB, met als tweede man een Portugees. Beleggers en de financiële markten mogen zich terecht afvragen of een centrale bank met een Italiaan en een Portugees aan het hoofd een einde zal maken aan het opkopen van staatsobligaties van onder meer die twee landen. Ook is twijfelachtig of de onafhankelijkheid van de ECB in goede handen is van bankiers die niet in die traditie zijn opgegroeid.

In het bestuur van de ECB zal de mediterrane invloed absoluut en relatief toenemen. De groep die hieraan tegenwicht kan bieden, was al heel klein en is sinds vrijdag verder verzwakt.

Edin Mujagic is monetair econoom aan de Universiteit van Tilburg.