De stijl van de leider

Het is vandaag de zevende Prinsjesdag die Jan Peter Balkenende als premier meemaakt. Hoe leidt de leider het land?

Hoe leidt een leider zijn ploeg? Ruud Lubbers (CDA-premier van 1982-1994) deed dat volgens de overlevering zo: zodra een conflict opflakkerde, sloeg hij een arm om de verantwoordelijke minister heen en vroeg vaderlijk: ‘Zal ik met je meedenken?’ Vervolgens was de worstelende minister zijn portefeuille zo ongeveer kwijt.Wim Kok (PvdA, 1994-2002) fronste en bromde. Vervolgens was het min of meer geregeld.En wat doet Jan Peter Balkenende, de 52-jarige CDA-premier die vandaag zijn zevende Prinsjesdag beleeft, bij een potentiële ruzie? Eigenlijk niets, zeggen mensen die hem kennen uit een van zijn vier kabinetten. Hij bedient zich van ‘een aparte managementstijl’. Dat is niet enkel kwaadsprekerij van politieke opponenten; ook CDA-getrouwen die hun ervaringen met de Volkskrant wilden delen, is het opgevallen.Een oud-minister verhaalt hoe hij als ambitieus nieuwkomer met bonzend hart de beroemde Trêveszaal betrad, zich verheugend op elementaire probleemoplossende debatten met medeministers. Lekker filosoferen over ’s lands problemen onder bezielende leiding van de minister-president. Hoe anders was de barre werkelijkheid. Balkenende heeft domweg geen zin in lang gepalaver als vrijdag besluiten moeten vallen tijdens de wekelijkse ministerraad. De kreukels moeten er in het voortraject al uit zijn gestreken.Zo’n losse stijl geeft ministers prettig veel vrijheid. Maar het leidt ook tot een diffuus beslissingsproces, waarin men weinig verantwoordelijkheid voelt voor elkaars problemen. Zo kunnen kwesties snel escaleren, zonder dat de ministerraad als buffer fungeert. Hups, van nul naar code rood.Daarbovenop laat Balkenende, als de rode lampjes flikkeren, de zaken nogal eens op zijn beloop. Hij komt er pas in vierde instantie bij, zegt een CDA’er.Mede daardoor heeft zijn vierde kabinet een dramatisch jaar achter de rug. Er was het ontslagrecht, dat nodeloos in hevige ruzie ontaardde. Er was de embryoselectie, die wekenlang de voorpagina’s domineerde – terwijl elk handboek crisisbeheersing zegt dat je zoiets meteen uit de krant moet hebben.Er waren de relletjes rond Oranje, waarin velen tevergeefs op een interventie van de premier wachtten: aanvallen op prinses Máxima na haar één-koekje-bij-koffie-rede, kritiek op de kersttoespraak van de koningin, gedonder over de kosten van het Koninklijk Huis. Toen de Tweede Kamer hem over dat laatste kapittelde, zei hij niet royaal ‘Ik ga dat oplossen’, maar stak hij een bozig betoog af over de ministeriële verantwoordelijkheid. Die stelt dat alle ministers verantwoordelijk zijn voor de koningin. ‘Meervoud’, preciseerde hij, op een hoe-durft-u-mij-hier-alleen-de-schuld-van-te-geven-toon.Zijn entourage
Het gemonkel over slecht crisismanagement kun je ook positief zien: Balkenende is heel goed in delegeren. Hij houdt zo tijd over voor dingen die hij mooi en groots vindt, zoals het Innovatieplatform leiden en Deltaregisseur zijn.Dat kan hij zich permitteren, want hij heeft goede mensen om zich heen. Mede met dank aan het prima personeelsbeleid van het CDA, waar ze bij de PvdA met jaloerse belangstelling naar kijken.Hij verruilde de Lubbers-generatie voor bekwame vertrouwelingen. Zoals Ab Klink, minister van Volksgezondheid, met wie hij bij het Wetenschappelijk Instituut werkte. Piet Hein Donner, minister van Sociale Zaken. Ernst Hirsch Ballin, minister van Justitie, veel genoemd als zijn steun.En, zoals een observator het uitdrukt, ‘het staatsapparaat vertoont overlappingen met het CDA-apparaat’. Als voorbeeld geldt Henk Brons, het nieuwe hoofd van de Rijksvoorlichtingsdienst. Tijdens een gesprek over mensen die belangrijk voor hem zijn, laat iedereen vroeg of laat de naam Gerrit Zalm vallen, VVD-minister van Financiën in zijn eerdere kabinetten. Zalm raapte de scherven op. Streek ruzies glad. Ging boven de partijen hangen. Zocht geld om ministers uit de brand te helpen. Nu Zalm weg is, laat Balkenende het knopen doorhakken over aan Hirsch Ballin of Wouter Bos. Zij vatten de discussie samen en zeggen: zullen we het zo maar doen?Zijn temperament
Warm. Belangstellend. Aandoenlijk. In- en infatsoenlijk. Attent. Een lieverd, zelfs. En, het is een hopeloos afgesleten adjectief geworden, maar: een authentieke man.Dat zijn typeringen die steeds vallen. Ze leveren hem veel krediet op – en heus niet alleen bij seniore dames met een permanentje. Hij is de man die op een buitenlandse reis tussen het krankzinnige schema door niet vergeet een ansicht aan dochter Amélie ‘met lokale postzegel erop!’ te versturen.Hij vindt het mooi om premier te zijn. Spreekt graag over zichzelf in de derde persoon: ‘Zo praat je niet tegen de MP.’ De blijmoedigheid waarmee hij het premierschap lijkt te beleven, wordt omschreven als ‘de Zeeuwse jongen in een snoepwinkel’.Maar hij is ook een machtspoliticus, die keihard kan zijn. Beroemd voorbeeld: de uithaal naar prins Friso en zijn bruid Mabel, toen de premier zich belogen voelde over Mabels omgang met criminelen. Dan is hij de steile gereformeerde die witheet wordt als hij zich belazerd voelt.Met zijn retorische gaven blijft het behelpen. Hij is vaak niet te volgen, zelfs niet voor de meest welwillende toehoorder. Dat het zoveel beter kan, blijkt telkens weer als Bos een van zijn glasheldere presentaties geeft. Het lijkt hem, noch zijn populariteit te deren. Nederlanders zijn geen volk van Obama’s. Velen zijn allang blij dat hij zichzelf is gebleven, ondanks alle ridiculisering van zijn presentatie. Ze vinden het fijn dat hij niet de hele tijd bezig is met de vraag: hoe kom ik over en zit mijn haar wel goed? Zijn agenda
Het CDA-belang, natuurlijk. Wat anders? Zijn missie is het partijprofiel bewaken: een fatsoenlijke, degelijke, sociaal-christelijke, tikje conservatieve bestuurderspartij. Hoe saaier, hoe liever.Het helpt. In de genadeloze peilingen houdt het CDA redelijk stand. In het versplinterde politieke landschap is het nog altijd de grootste partij van het land.Het CDA heeft inhoudelijke pirouettes moeten maken om met de PvdA en de ChristenUnie te kunnen regeren. Maar waar ‘draaien’ de PvdA eindeloos wordt nagedragen en door eigen partijprominenten extra wordt benadrukt, beheerst het CDA de kunst van het stilletjes opportuun schuiven met principes veel beter. Door interne discussies te smoren. Een poging van de VVD om te scoren met ‘draaiboeken’ die de marsepein-achtige ruggengraat van de christen-democraten moesten aantonen, viel dan ook dood.Balkenende kiest zijn prioriteiten. Zo is hij gek op het buitenland, zegt zijn omgeving. Hij regelde dat er geen referendum kwam over het nieuwe Europese verdrag. En hij gaat door roeien en ruiten om te voorkomen dat er ooit een enquête komt naar de Nederlandse deelname aan de oorlog in Irak.Zijn toekomst
Hij heeft internationale belangstelling. Het hengelen naar de begerenswaardige positie van ‘Europapresident’ (vaste voorzitter van de Europese Raad) kan binnenkort beginnen. Maar hoe realistisch zulke ambities zijn, is de vraag.Er zijn meer kansen. Als hij het redt tot de verkiezingen van 2011 is hij negen jaar premier geweest. Vriend en vijand gaat ervan uit dat hij in is voor nog een termijn. Is die hem inderdaad gegund, en leidt hij een vijfde kabinet ongeschonden naar de finish, dan verslaat hij Lubbers (twaalf jaar, drie kabinetten) als langstzittende premier uit ’s lands historie. Dat is een aanlokkelijk perspectief. Temeer daar dit de gedoodverfde CDA-kroonprins Camiel Eurlings, die vandaag 35 wordt, de tijd gunt verder te rijpen.Het scenario vereist een hoop ingewikkelde randvoorwaarden. Want als er na de verkiezingen een rechtse meerderheid komt (niet onaannemelijk) en als Geert Wilders’ PVV daarvan een brok zal vormen (niet onaannemelijk), dan zal Wilders rap fatsoenlijker moeten worden gemaakt, wil het CDA met hem in zee kunnen gaan. Er is sowieso een vleugel, waarvan Hirsch Ballin een exponent is, van welke het moeilijk voorstelbaar is dat die zich blijmoedig met Wilders zal willen encanailleren. Anderzijds: het wendbare CDA zal ver gaan om het pluche te blijven bezetten. Alles ten behoeve van het landsbelang, uiteraard.