Juli 2003, een aanhanger van Pim Fortuyng bij het gerechtshof in Amsterdam
Juli 2003, een aanhanger van Pim Fortuyng bij het gerechtshof in Amsterdam © ANP

Hoe gevaarlijk is het dat Volkert van der G. vandaag vrijkomt?

Volkert van de G., de moordenaar van Pim Fortuyn, is vanaf vandaag weer vrij man. Hij heeft twee derde van zijn straf erop zitten en het Openbaar Ministerie (OM) heeft bepaald dat niets zijn voorwaardelijke vrijlating in de weg staat. Onder toeziend oog van de reclassering begint Van der G. aan zijn terugkeer in de maatschappij. Hoe gevaarlijk is zijn terugkeer in de samenleving voor de maatschappij én voor Van der G. zelf? Acht vragen:

Je hoort natuurlijk wel eens wat over een seriemoordenaar, maar dat is een zeldzaam verschijnsel.

Rechtspsycholoog Peter van Koppen

Hoe beoordeel je dat bij Nederlands enige politieke moordenaar? Een voorbeeld heeft hij niet in de recente geschiedenis.
In zijn algemeenheid geldt voor moordenaars dat de recidivekans nihil is, aldus rechtspsycholoog Peter van Koppen. Slechts weinigen slaan een tweede keer toe. 'Je hoort natuurlijk wel eens wat over een seriemoordenaar, maar dat is een zeldzaam verschijnsel.' De meeste moorden in Nederland worden gepleegd in de relationele sfeer. 'En dan heb je er nog wat in het criminele circuit. Maar dat is het wel.'

Toch is er uitgebreid onderzoek gedaan naar de vraag of Van der G. opnieuw zou doden. Het Openbaar Ministerie (OM), dat beslist over de vervroegde invrijheidsstelling, liet zich adviseren door onder meer de gevangenisdirecteur van Zwolle, waar de dierenactivist de laatste jaren van zijn gevangenisstraf zat. Daarnaast werd er diverse keren hulp gevraagd van forensische gedragsdeskundigen en Reclassering Nederland.

Veel van de bezwarende factoren (drank, drugs, medicijnen) kunnen voor Van der G. worden afgeschreven. En in de recentelijk uitgevoerde onderzoeken is geen psychische stoornis bij Van der G. aangetroffen.

En dus komt hij helemaal vrij?
Hoewel de kans dat de moordenaar van Fortuyn opnieuw de fout in gaat klein is, komt hij vandaag 'vrij' tussen aanhalingstekens. De resterende tijd van zijn straf - nog zes jaar - wordt hij streng in de gaten gehouden. Hij moet zich wekelijks melden bij de Reclassering, mag niet in de buurt komen van de nabestaanden van Fortuyn, noch met hen contact zoeken. Om toevallige ontmoetingen met nabestaanden te voorkomen zijn steden als Rotterdam, Hilversum, Tilburg en Den Haag verboden terrein. Hij krijgt een enkelband met gps. Praten met de media is verboden en hij moet zich verplicht laten behandelen door een psycholoog of psychiater.

Het is voorstelbaar dat mensen Van der G. iet aandoen, maar concrete aanwijzingen zijn er niet

Hoe gevaarlijk is de samenleving voor Volkert van der G.?
De moordenaar van Pim Fortuyn wordt buiten de gevangenis mogelijk lastiggevallen, maar hij loopt weinig direct gevaar. Dat rooskleurige beeld valt althans op te maken uit een analyse van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), die eind vorig jaar deels openbaar is gemaakt. Volgens de NCTV, die onderzocht of Van der G. verantwoord met proefverlof kon, is weliswaar 'voorstelbaar' dat mensen hem iets aan doen, maar zijn daarvoor 'geen concrete aanwijzingen'. Inlichtingendienst AIVD en de politie monitoren de dreiging rondom Van der G. in de aanloop naar zijn vrijlating. Hun bevindingen zijn geheim.

Maar tegen Van der G. zijn toch talloze doodsbedreigingen geuit?
Inderdaad, en daarom is staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie) op het ergste voorbereid. In de aanloop naar de vrijlating van Van der G. zinspeelde de staatssecretaris meerdere keren op het gevaar van 'grote maatschappelijke onrust met bijbehorende risico's' als Volkert zelfs maar op proefverlof buiten de gevangenismuren zou komen. Het is een publiek geheim dat de staatssecretaris Van der G. graag langer achter tralies had gehouden. Aangezien dat juridisch niet kan, is volgens Teeven strenge beveiliging noodzakelijk om het leven van Van der G. en zijn familie te beschermen.

Hij moet zich aan strenge reclasseringsvoorwaarden houden, niet alleen ter bescherming van de samenleving, maar ook om 'de risico's voor Van der G. zelf' beperkt te houden

Als hij straks met zijn tas buiten de gevangenismuren staat, hoe wordt de veiligheid van Van der G. dan gewaarborgd?
Justitie maakt geen details bekend. Hij moet zich aan strenge reclasseringsvoorwaarden houden, niet alleen ter bescherming van de samenleving, maar ook om 'de risico's voor Van der G. zelf' beperkt te houden. Van der G. moet zich elke week melden bij de reclassering en draagt een enkelband. Hij mag zich niet vertonen in onder meer Rotterdam, Hilversum en Den Haag. Deze voorwaarden zijn niet uitzonderlijk, zegt Peter van der Laan, bijzonder hoogleraar reclassering aan de Vrije Universiteit Amsterdam. 'Zo'n soort lijst zie je met grote regelmaat bij plegers van ernstige geweldsdelicten.'

Regelt Justitie een onderduikadres in het buitenland?
De voorwaarden van zijn vrijlating lijken zich daartegen te verzetten: elke week langskomen op een kantoor van de reclassering wordt lastig bij een woonplaats over de grens. 'Op dit moment kan hij niet naar het buitenland', constateerde Sjef van Gennip, voorzitter van de raad van bestuur van Reclassering Nederland, vorige maand in tv-programma Pauw & Witteman. Justitie lijkt Van der G. te willen behandelen zoals vrijwel elke omstreden geweldsdelinquent die vrij komt: zo min mogelijk poespas en met strenge voorwaarden om te garanderen dat eventuele bedreigingen aan zijn adres snel in het oog springen.

Zelfs als hij geen slachtoffer wordt van geweld, is een volksoploop te verwachten als zijn nieuwe adres bekend wordt

De vrijlating van Volkert van der G. is dus eigenlijk dertien-in-een-dozijn?
Dat ook weer niet. Zelfs als hij geen slachtoffer wordt van geweld, is een volksoploop te verwachten als zijn nieuwe adres bekend wordt. Van der G. keert daarom niet terug naar zijn vroegere woonplaats Harderwijk, waar zijn vriendin en kind nog steeds wonen. Hij zou daar meteen worden herkend. 'Het is een ingewikkelde zaak', zegt Van der Laan. 'Uit oogpunt van resocialisatie is het wenselijk als hij een baan heeft, maar hoe realiseer je dat als er steeds fotografen en ander volk opduiken? Hetzelfde geldt voor zijn gezin. Dat is misschien bereid om met hem door te gaan, maar in hoeverre kun je zijn partner en kind blootstellen aan zulke aandacht?'

De strenge reclasseringsvoorwaarden kunnen zijn reïntegratie in de samenleving mogelijk lastiger maken. 'Uit internationaal onderzoek weten we: vaak werkt dat contraproductief.'

Kan Van der G. uiteindelijk onopgemerkt over straat?
Het nieuwtje van een omstreden vrijlating ebt vaak snel weg. Vorig jaar september verliet Samir A., veroordeeld lid van de terroristische Hofstadgroep, onder grote belangstelling de gevangenis. Inmiddels lijkt hij van de publieke radar verdwenen. In februari werd een woonwijk in Leiden geplaagd door massale demonstraties omdat pedoseksueel Benno L. er bleek te wonen. Binnenkort trekt Leiden het samenscholingsverbod rond zijn huis in. 'Als je er nu komt, is die buurt in Leiden weer net zo saai als elders', zegt Van der Laan. 'Een zekere rust kan kennelijk terugkeren.'