Teeven na afronding van het debat over de vrijlating van Volkert van der G.
Teeven na afronding van het debat over de vrijlating van Volkert van der G. © ANP

Teruglezen debat Volkert van der G: 'Het OM is nu aan zet'

Mag Volkert van der G. wel of niet op proefverlof? En mag hij dit jaar vervroegd vrijkomen als hij twee derde van zijn straf heeft uitgezeten? Over die (morele) vragen debatteerde de Tweede Kamer vanavond met staatssecretaris Teeven (Justitie). Volkskrant.nl volgde het debat op de voet.

22.00 uur - 'Prematuur'
Bij de uitgang van de Tweede Kamer gaf Teeven nog een toelichting aan de pers. Hij herhaalde dat het OM nu eerst een oordeel zal vellen over de vrijlating van Van der G. Het OM kan dan bijzondere voorwaarden opleggen aan de vrijlating of bijvoorbeeld concluderen dat er geen voorwaarden zijn die het recidivegevaar terug kunnen dringen, aldus Teeven. Nadat het OM zijn oordeel heeft gegeven kan Teeven, in het geval de vrijlating doorgaat, nog een verzoek doen om tot uit- of afstel over te gaan. Nu zijn mening geven zou 'volstrekt prematuur zijn', aldus de staatssecretaris.

In de Kamer werd vanavond rustig gedebatteerd over een mogelijke vrijlating van de moordenaar van Pim Fortuyn, onder het toeziend oog van Fortuyns voormalige chauffeur Hans Smolders en broer Simon Fortuyn. Met name de PVV en Louis Bontes keerden zich tegen de vrijlating en stelden daartoe moties op. Bontes vroeg Teeven 'alle juridische trucs uit de kast te halen'. De fracties van het CDA en de VVD waren tevreden met de uitleg van Teeven en willen nu het onderzoek van het OM afwachten. Vandaag kwam naar buiten dat het OM onder meer een nieuw psychologisch onderzoek gaat doen. Volgens Teeven was dat toeval, zijn departement had er in ieder geval niks mee te maken.

Onderbuik
D66 en de ChristenUnie spraken hun afkeur uit over het feit dat deze individuele zaak zo uitdrukkelijk werd en wordt besproken door politici. ChristenUnie-Kamerlid Segers vond nu juist dat de rechtsstaat 'de overwinning op de onderbuik' was. D66-Kamerlid Berndsen wilde dat Teeven de eerdere campagne-uitspraken van premier Rutte over het proefverlof van Van der G. veroordeelde, maar dat wilde de bewindsman niet. Volgens Teeven heeft Rutte inmiddels erkend dat de rechter het laatste woord heeft.

SGP-leider Van der Staaij vond in het debat een aanleiding om de vervroegde vrijlating bij zware misdrijven ter discussie te stellen. De Kamer gaat hier later in het jaar over debatteren. Ook komt er waarschijnlijk eind maart nog een debat over de zaak-Van der G. Voor 2 april kan er namelijk nog wat gedaan worden aan de vervroegde vrijlating van de gevangene. Anders komt hij op 2 mei vrij, zo legde op Teeven op eigen initiatief uit.

21.34 uur - Debat krijgt nog een staartje
Het debat is afgelopen. Maar het zal zeker niet de laatste keer zijn dit jaar dat de Kamer over deze zaak spreekt. Staatssecretaris Teeven wees er al op dat er eind maart gedebatteerd moet worden over de vervroegde vrijlating van Van der G. als de motie van de PVV tegen de vrijlating nog zin wil hebben. Voor 2 april kan er namelijk nog bezwaar tegen de vrijlating worden ingediend.

21.22 uur - Datum eventuele vrijlating is 2 mei
Teeven wil nog even een misverstand uit de wereld helpen. De datum van de eventuele vrijlating van Van der G. is 2 mei. Een eventuele discussie over het oordeel van het OM moet uiterlijk voor 2 april plaatsvinden. Voor die datum moet een eventuele vordering tegen de vrijlating worden ingediend. De Kamer moet dus volgens Teeven ruim voor 2 april weer debatteren over de kwestie. Maar dat kan pas als het OM zijn beslissing kenbaar heeft gemaakt.

21.06 uur - Tweede termijn Kamer
Uiterlijk 6 april moet de beslissing zijn genomen over de vrijlating van Volkert van der G., zo memoreert PVV-Kamerlid Helder. Ze dient wel alvast een motie in tegen de vrijlating van Van der G. Ze zal de motie echter voorlopig aanhouden omdat het OM ermee bezig is, maar zal hem wel voor 6 april alsnog indienen. Ook Louis Bontes dient een soortgelijke motie in.

Van der Staaij herhaalt dat hij niet tevreden is met de huidige regels voor vervroegde vrijlating bij ernstige misdrijven. Iemand komt vrij tenzij er dwingende redenen zijn om daar van af te wijken. Van der Staaij dient een motie in om het omgekeerde principe te gaan hanteren.

SP-Kamerlid De Wit stelt dat de regel toch bedoeld is om mensen voor te bereiden op de vrijheid na de gevangenis. Van der Staaij stelt dat daar het proefverlof voor bedoeld is. 'Maar dat is wat anders dan een derde van de straf kwijt te schelden.' Volgens De Wit is er van kwijtschelding geen sprake. Van der Staaij benadrukt dat hij mensen niet onvoorbereid de maatschappij in wil sturen, maar dat hij het principe eronder wil omdraaien.

21.00 uur - Er wordt nagedacht over een speciaal programma
CDA'er Oskam vraagt of Van der G. als hij vrijkomt wel in Nederland kan blijven. Moet hij niet in een speciaal programma zoals we dat ook kennen voor bijvoorbeeld kroongetuigen. 'Er wordt over nagedacht', zegt Teeven.

Teeven zegt nog dat hoe Van der G. zich gedraagt tijdens zijn proefverlof meespeelt bij het besluit of er bijzondere voorwaarden moeten worden gesteld aan de vervroegde vrijlating. Er zijn ook nog andere criteria, zoals de geestelijke gesteldheid van de gevangene en het gedrag van de gevangene tijdens zijn detentie.

20.45 uur - Geen juridische trucs
In reactie op de bijdrage van Louis Bontes zegt Teeven dat hij 'niets voelt voor juridische trucs'. 'We moeten ons aan de wet houden, zeker de bewindsman voor Veiligheid en Justitie.'

De Kamerleden Segers en Berndsen vinden dat Teeven de uitspraken van premier Rutte over het proefverlof van Van der G. tijdens de vorige verkiezingscampagne moet veroordelen. Rutte zei destijds dat hij zijn staatssecretaris zou ontslaan als Van der G. op proefverlof zou mogen. Teeven voert aan dat ieder zijn eigen woorden kiest en dat het vooral belangrijk is dat hij zelfstandig een beslissing kan nemen. Ook zegt hij dat Rutte ook heeft toegegeven dat de rechter het laatste woord heeft en dat het kabinet zich daarbij neer heeft te leggen.

20.35 uur - Familie Fortuyn
Recourt vraagt hoe Teeven straks gaat oordelen over de vervroegde vrijlating van Van der G. Volgens Teeven geldt straks de regel 'Ja, tenzij', hetgeen betekent dat iemand vrij mag komen tenzij er zwaarwegende redenen zijn dat niet te doen. Het OM gaat daar nu eerst over oordelen. Er zal bijvoorbeeld gekeken moeten worden hoe de voorwaarden van de vrijlating het recidivegevaar beperken. 'Je kunt je voorstellen dat er interpretatieruimte is over de bijzondere voorwaarden', aldus Teeven.

De jurisprudentie met betrekking tot voorwaardelijke invrijheidsstelling is niet eenduidig, zo legt Teeven uit. Soms werd vrijlating toegekend ook als de gevangene niet had meegewerkt aan een programma om het recidivegevaar terug te dringen.

Teeven legt verder uit dat hij de familie van Pim Fortuyn heeft geïnformeerd voordat in de media werd gemeld dat Van der G. op proefverlof was geweest. Het was volgens Teeven echter niet mogelijk om de familie voorafgaande het verlof op de hoogte te stellen.

20.13 uur - Beantwoording Teeven
De staatssecretaris begint met zijn beantwoording. Hij begint te zeggen dat hij zich mag en mocht verantwoorden over het proefverlof, omdat dit rechtstreeks onder zijn verantwoordelijkheid valt.

'Maar', zegt Teeven, 'voor de vervroegde invrijheidsstelling is dit wezenlijk anders'. Het OM geeft een advies en de rechter beslist hier uiteindelijk over, aldus de bewindsman.

Teeven legt uit dat hij niets over de vervoegde vrijlating van Van der G. kan zeggen, omdat eerst het OM zich hierover moet buigen. 'Daarmee is de rol van de staatssecretaris op afstand gezet.'

Teeven moet dus eerst wachten op het oordeel van het OM. Daarna heeft hij wel 'de bijzondere bevoegdheid' het OM te vragen de zaak te herzien als hij vindt dat de vrijlating uit- of afgesteld moet worden. 'De mogelijkheid tot politieke interventie is er pas als het OM een beslissing heeft genomen.'

Het OM moet Teeven binnenkort informeren of het van plan is een vordering tot uitstel of afstel van de vervroegde vrijlating te doen, zodat er voldoende tijd overblijft voor Teeven om gebruik te maken van zijn bijzondere bevoegdheid. 'Op dit moment is er geen rol voor de staatssecretaris', aldus Teeven.

19.50 uur - Korte schorsing
Het debat is voor twintig minuten geschorst, tot 20.10 uur. Teeven krijgt even de tijd om zijn antwoorden voor te bereiden.

19.45 uur - PvdA
'We moeten het principe verdedigen dat de rechter het laatste woord heeft', aldus Jeroen Recourt van de PvdA. De Kamer moet debatteren over de lengte van de maximale straffen, maar oordelen over individuele zaken dat past niet, aldus Recourt. 'De basis is dat dit gaat om een individuele zaak en dat vind ik slecht.' Hij vraagt Teeven om de beslissing over een mogelijk onderzoek helemaal over te laten aan de Officier van Justitie, zodat deze 'in vrijheid' kan oordelen. 'Het kabinet moet hier pal voor staan.'

19.38 uur - SGP
Volgens SGP-leider Kees van der Staaij is het weliswaar lastig om over dit soort zaken te oordelen omdat de rechtsstaat voorzichtigheid vraagt, maar toch vindt hij het goed het debat te voeren omdat het laat zien hoe het strafrecht in de praktijk werkt. Moeten de regels voor vervroegde vrijlating bij zware misdaden niet aangescherpt worden, vraagt Van der Staaij zich af. De SGP-fractie voelt veel 'onvrede' bij deze zaak. Ook vraagt hij zich af of er wel genoeg rekening is gehouden met de maatschappelijke onrust die ontstaat als Van der G. vrijkomt.

19.34 uur - ChristenUnie
Volgens Gert-Jan Segers van de ChristenUnie is de rechtstaat een 'overwinning op de onderbuik' en op de 'natuurstaat' en vraagt dit soort zaken politici en bewindslieden die boven de drift staan om te oordelen over individuele zaken. De rechtsstaat is er niet alleen voor vergelding, maar 'ook voor herstel'. Hij vraagt zich af of de uitlatingen van Teeven geen schade hebben toegebracht aan de rechtsstaat.

 
We hebben te maken met twee bewindslieden met een te grote broek aan die over de randen van de rechtsstaat zijn getuimeld
D66-Kamerlid Berndsen

19.30 uur - D66
Volgens D66-Kamerlid Berndsen moet de Kamer zich heel terughoudend optreden bij het oordelen over individuele zaken. Ze bekritiseert premier Rutte en Teeven die zich meermalen hebben uitgelaten over de zaak en steeds hebben gezegd dat Van der G. niet op proefverlof zou mogen gaan. 'We hebben te maken met twee bewindslieden met een te grote broek aan die over de randen van de rechtsstaat zijn getuimeld.' Berndsen wil weten hoe Teeven de regels voor vervroegde vrijlating nu wil aanscherpen. Ze vraagt zich wel of Teeven dit moet doen naar aanleiding van een zaak waar hij het niet mee eens is.

19.25 uur - Bontes
Kamerlid Louis Bontes, voorheen PVV, is nu aan het woord. Hij stelt dat Van der G. in de gevangenis thuishoort. VVD'er Van der Steur wil weten of Kamerleden zich wel in deze termen uit mogen laten. Bontes: 'Ik weet niet of dat ongepast is, maar ik weet hoe de mensen hier thuis over denken en ik sta hier in mijn recht als Kamerlid om dit te zeggen.'

Volgens Bontes moet 'de hele juridische trucendoos' worden gebruikt om Van der G. in de gevangenis te houden. Van der G. heeft niet meegewerkt aan programma's om het recidivegevaar terug te dringen en Teeven moet dan ook alles op alles zetten om de vrijlating te voorkomen.

19.20 uur - VVD
Volgens VVD'er Van der Steur moet Teeven de lijn van de wet volgen en is het begrijpelijk dat de bewindsman zich bij het besluit van de Raad heeft neergelegd. Volgens de wet heeft Van der G. recht op verlof en op vervroegde vrijlating. Wel wil de VVD-fractie meer weten over de voorwaarden van het proefverlof en wat er gebeurt als de regels worden overtreden.

Van der Steur wil ook weten hoe het onderzoek van het OM er uit gaat zien en of Van der G. zal meewerken aan het onderzoek.

Tot slot wil hij weten of Teeven de familie van Pim Fortuijn, waarvan een deel op de publieke tribune zit, op de hoogte wordt gehouden door de staatssecretaris.


19.16 uur - SP
SP-Kamerlid Jan de Wit is nu aan de beurt, maar wordt twee keer onderbroken door het geluid van zijn eigen telefoon. 'Dit kan echt niet, meneer de Wit', zegt de Kamervoorzitter.

De Wit vraagt zich ook hardop af of de Kamer zich wel moet uitlaten over een individuele rechtszaak. 'Nee', zegt hij. 'Het is een zaak voor het OM en de Kamer zou zich hier buiten moeten houden.' Wat de SP betreft hoeft de Kamer dan ook niet te oordelen over het proefverlof en de vervroegde invrijheidsstelling. De Wit accepteert de conclusies van de Raad van Strafrechttoepassing, 'hoe pijnlijk dat ook is'.

19.06 - CDA
Volgens Peter Oskam van het CDA is het onderzoek van het OM een goed idee, omdat moet worden onderzocht of er recidivegevaar is.

Vroeger moest je een vervroegde vrijlating ook echt verdienen, vertelt Oskam. Hij betwijfelt of dit bij Van der G. het geval is omdat hij niet heeft meegewerkt aan een programma om het recidivegevaar terug te dringen.

Oskam wil van Teeven weten wat er gebeurt met Van der G. als hij wel vrijkomt. Komt er een speciaal programma voor Van der G.? En Oskam wil ook weten of Teeven de familie van Pim Fortuijn heeft beloofd hen op de hoogte te stellen van het proefverlof van Van der G.

PvdA'er Jeroen Recourt vraagt Oskam of hij zich wel mag uitlaten over individuele rechtszaken zoals deze. Volgens Oskam (die vroeger rechter is geweest) mag dit als een zaak niet meer onder de rechter is. 'Mensen verwijten mij misschien populisme, ik heb er steeds zakelijk ingezeten. Het gaat erom dat je moet verdienen dat je ook echt vrijkomt.'

19.00 uur - PVV
Lilian Helder (PVV) begint: ze citeert een aantal uitspraken van Teeven, die meermalen heeft gezegd dat hij niet wil dat Van der G. op proefverlof zou gaan. Wat zijn de uitspraken van Teeven waard, vraagt ze.

Volgens Helder is het geen toeval dat vanmiddag naar buiten kwam dat er een psychologisch onderzoek komt naar Van der G.

Helder: 'Van der G. moet de 18 jaar volmaken die hij heeft gekregen. Je kunt er ook voor gaan dat hij de 18 jaar ook echt uitzit. Dat kan ook, met een beroep op de wet.' Volgens Helder is het duidelijk dat er wel recidivegevaar is en moet Teeven proberen om de vervroegde vrijlating aan te vechten.

Psychologisch onderzoek
De advocaat van Van der G., Stijn Franken, bevestigde vandaag dat het OM onderzoek gaat doen naar de psychische toestand van Van der G. Het is niet duidelijk waar het onderzoek over gaat, maar het zou kunnen dat het OM opnieuw wil bekijken of er recidivegevaar is bij Van der G. Overigens oordeelde De Raad van Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) al dat dit gevaar niet aannemelijk is.


Sprekers

Negen fracties zijn vanavond vertegenwoordigd. PVV'er Helder mag eerst, gevolgd door Peter Oskam van het CDA. De spreektijd is 4 minuten.

Oskam liet vanmiddag op radio 1 al weten dat hij vindt dat Van der G. niet mag vrijkomen. De kans is groot dat het debat zich op die vraag gaat richten, en niet zozeer op het proefverlof. Ook omdat Van der G. recent al op proefverlof is geweest. Daar is nu weinig meer aan te doen.

Aanleiding
Het debat van vanavond is aangevraagd door de PVV. Kamerlid Lilian Helder zei op 2 oktober, nadat bekend was geworden dat De Raad van Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) had geoordeeld dat Van der G. op proefverlof mocht:

'Tijdens de begrotingsbehandeling eind november, begin december van het vorig jaar heeft de staatssecretaris op vragen van de PVV toegezegd dat Volkert van der G. geen proefverlof zal krijgen. Wij weten ook allemaal nog dat minister-president Rutte tijdens het premiersdebat bij RTL zei: Ik ben daartegen, deze man moet geen proefverlof krijgen en als dat wel gebeurt, is dat het einde van de carrière van de minister van Justitie.

Grote woorden. Vandaag lezen wij in de media dat de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming vindt dat Volkert van der Graaf wel proefverlof moet krijgen. Weliswaar moet de staatssecretaris daarover nog een besluit nemen, maar wij weten dat de agenda van de Kamer zodanig druk is dat dat echt wel over die periode wordt getild. Daarom meen ik er goed aan te doen om alvast vandaag het debat daarover aan te vragen.'