Mozartjaar 2006: De intrede van de kitsch

Dit jaar is het 250 jaar geleden dat Mozart in Salzburg werd geboren. Dat wordt vanaf vrijdag 27 januari tot voorbij Mozarts sterfdag 5 december over de hele wereld gevierd met concerten, operacycli, radiomarathons, tentoonstellingen, filmpresentaties, Requiem-uitvoeringen en andere festiviteiten, waaronder een strijkkwartetspel voor bajesklanten in Wenen. Maar in het Mozartjaar 2006 is de componist zelfs in de Mozartsteden Wenen en Salzburg niet meer heilig.



Zie onder meer www.stichting-mozart2006.nl voor de evenementen en concerten in Nederland.
En www.mozart2006.net of www.mozart2006.at voor Oostenrijk.

Salzburg heeft een nieuw Mozartje. Een kitschkindeke. Het heeft een aureool van blauw neonlicht boven zijn hoofd, en staart met grote glazen ogen naar boven vanuit een bedje. Op zijn gladgelakte kop heeft de baby een verdord Mozartpruikje zitten. Uit verborgen luidsprekers klinkt het Ave verum corpus natum. Een bordje zegt: 'Hier stond Mozarts wieg.' De Amerikaanse theater- en installatiemaker Bob Wilson heeft het appartement aan de Salzburgse Getreidegasse waar Mozart in 1756 werd geboren een beurt gegeven. Meubeltjes zijn weg. Aan de wanden hangen Mozartportretten, echte en kitsch uit de 19de eeuw, alles door elkaar heen. Het is Wilsons bijdrage aan het Mozartjaar 2006. De bedoeling, zegt dr. Tekle Teissa, een goedlachse Ethiopiër die als theologiestudent naar Salzburg kwam en daar als godsdienstpublicist en museumgids is blijven hangen, is de 'verveling die kan toeslaan in dit soort musea' plaats te laten maken voor 'provocatie en nieuwe overdenking'. Zo bewegen een kamer verder de toetsjes van een clavichord helemaal vanzelf als van een pianola. Het speelt een menuetje van het knaapje Mozart. Een kamer of wat verder staat Salzburg op z'n kop, letterlijk. De vloer is een blauwe sterrenhemel. Het plafond is een ondersteboven gestuukt reliëf van een oude Salzburgplattegrond in maquettevorm. Dat Salzburg, een provinciestad die door Mozart werd gehaat, zich Mozartstad dorst te noemen - het was een 'volstrekt onverdiend privilege', sprak ooit de dirigent en oudemuziekspecialist Nikolaus Harnoncourt bij de nadering van Mozarts vorige jubeljaar. Dat jubeljaar was het 200ste sterfjaar 1991, toen de Oostenrijker Harnoncourt volgens een enquête van de Oostenrijkse krant Die Presse nog op de laagste plaats stond van de dirigentenladder, en door zijn Oostenrijkse tegenpool Herbert von Karajan tot diens laatste snik uit de Salzburger Festspiele was geweerd. Nu is Harnoncourt de vedette van het jaarlijkse winterfestival Mozart Woche, en maakt hij als artist in residence bovendien het wonder mee van een week die uit 17 dagen bestaat. Het festival, vorige week begonnen, loopt pas af op 5 februari. Ook daar zit Mozart weer achter, want komende vrijdag is het 250 jaar geleden dat hij in een goede middenstandswoning werd geboren. Harnoncourt dirigeert morgen in de concertzaal van het Salzburgse Mozarteum een Festakt die gezien kan worden als de opening van een jubeljaar dat tot voorbij Mozarts sterfdag 5 december over de hele wereld gepaard gaat met concerten, operacycli, radiomarathons, tentoonstellingen, filmpresentaties, Requiem-uitvoeringen en andere festiviteiten, waaronder strijkkwartetspel voor bajesklanten in Wenen. De stad Wenen alleen al steekt 30 miljoen euro in Mozartpresentaties. In heel Oostenrijk belopen de investeringen zo'n 70 miljoen, waarbij Nikolaus Harnoncourt fungeert als Mozartgeweten en officieuze woordvoerder: bij zijn Festakt met de Wiener Philharmoniker in het Salzburgse Mozarteum houdt de veteraan morgen ten overstaan van de Oostenrijkse bondspresident en een reeks internationale genodigden de feestrede. 'Wie hadden ze dan moeten nemen, Cecilia Bartoli?' Ulrich Leisinger, Mozartexpert en leider van de wetenschappelijke afdeling van het Mozarteum, kan zich de keus voor de langzamerhand innig geliefde angry old man voorstellen. 'Het zou toch veel raarder zijn als er niemand werd gevraagd, of helemaal niets werd ondernomen.' Leisinger (41) heeft een driedaags monstercongres over de 'jonge Mozart' al weer achter de kiezen. Dertig sprekers waren er, uit midden-Europa en de VS, met lezingen over kerkmuziek, kamermuziek en opera. Hij heeft genoten van de 'kenniswinst', al kwam er geen spectaculair nieuws naar voren. Mozart is klaar. De wetenschappelijke Neue Mozart Ausgabe is jaren geleden aangevuld met de laatste supplementen. Het wachten is alleen nog op een paar kritische aanhangsels. En op een nieuwe omzetting: een digitalisering van alle bladmuziek en commentaar, die de complete Mozart voor iedereen met een pc-tje gratis toegankelijk maakt. Mozart is uitgekristalliseerd. Was het bij het vorige Mozartjaar nog een gewoel van jewelste, met Mozart-in-opkomst op oude instrumenten, met Mozart-voor-het-eerst-compleet op 180 cd's, met recente inzichten over Wolferls belangstelling voor scheten en fecaliën, over zijn lang niet beroerde inkomsten, over zijn lang niet zo ongewone (volgens toenmalige soberheidswetgeving verzorgde) begrafenis - nu valt het 'moeilijk te verwachten', denkt Leisinger, 'dat zich nog grote nieuwe dingen zullen voordoen, ook wat de biografie betreft'. Leisinger heeft in de aanloop naar 2006 niettemin 170 nieuwe Mozartboeken geteld. Verheugend, hoewel ook voorzien van schaduwzijden. 'Veel aan Mozart zal onduidelijk blijven, en de fouten die men van elkaar overschrijft, beginnen langzamerhand vervelend te worden.' Op een stoel van Bob Wilson heeft Mozart vermoedelijk nooit gezeten. Toch staan er Wilson-stoelen met van die lange rugleuningen in de kamer waar de kleuter Mozart zijn vader aan het huilen bracht, toen die een muziekblad vol inktvlekken bij het ventje vandaan trok en in de smeerboel een 'juist en regelmatig gezette' klaviercompositie herkende. Ook heeft Mozart nooit een Mozart-Kugel in de mond gepropt. Er zijn de laatste tijd wel grapjassen geweest die beweerden dat de componist te veel van dat snoepgoed op had, toen hij zogenaamd ging poseren voor een schilderij dat precies een jaar geleden met veel tamtam in Berlijn werd gepresenteerd als 'Mozarts laatste portret'. Maar de blije dikke man op dat schilderij is inmiddels ontmaskerd, zegt wetenschapscoördinator Leisinger, citerend uit de Acta Mozartiana - lijfblad voor Mozartvorsers aller landen. De dikke man bleek een Münchenaar, genaamd Steiner, een textielhandelaar die trouwens 77 jaar voor de uitvinding van de Mozart-Kugel doodging. 'Ik verwacht dat dit jaar nog wel een stuk of vier onzinportretten zullen opduiken waarvan men roept Dit is Mozart!. Alle kinderen die in de 18de eeuw zijn geschilderd heten dan ineens Mozart. Maar wat wil je, we houden de gezichten van 18de-eeuwers langzamerhand even moeilijk uit elkaar als die van Chinezen en Japanners.' Intussen is het Wilson voor en Mozart-Kugel na, bovenaan de trap van het geboortehuis. Aan de muur zit een minitekstje over de stichting Mozarteum ingeklemd tussen een stevige Bob Wilson-bio plus Bob Wilson-logo links, en een nog steviger geloofsbrief plus logo van de chocolade- en marsepeinfirma Mirabell rechts. De Salzburgse Mozartkogelmakerij Mirabell heeft de slag om de 'echtheid' gewonnen. De kleinere bakkerij Fürst, die met de 'originele' Mozartkogel in 1890 nog chocoladegeschiedenis schreef, heeft het nakijken. De kogelreus Reber uit het nabije Bad Reichenhall in Duitsland mag met zijn afgeplatte marsepeinklonten nog mooi weer spelen op de luchthavens van Frankfurt en München. Mirabell uit Salzburg, kennelijk thuis in moderne sponsorterminologie, viert haar samenwerking met het Mozarteum als een 'uitdrukking van onze verantwoordelijkheid'. Leisinger is blij dat hij niet verantwoordelijk is voor de inrichting van Mozarts geboortehuis. Hij vertegenwoordigt 'maar één van de drie zuilen van het Mozarteum'. De andere twee gaan over concertorganisatie en over het 'archief en museum'. En die laatste zuil heeft de wetenschap er mooi niet in gekend, toen Wilson gevraagd werd voor 360 duizend euro de kussens op te schudden op de bewaarplek van Mozarts viool, Mozarts altviool, Mozarts ringen, Mozarts zijden portefeuille en Mozarts kinderviooltje. 'Het had allemaal net zo goed in een ander huis gekund', denkt Leisinger. 'Om hiervan te kunnen genieten heb je ook rust en ruimte nodig. Dat is hier niet, in een appartementje waar duizend tot vijftienhonderd mensen per dag aan komen zetten. Maar evengoed: beter iets dan niets.' Van de keuken met de open schouw waar Joannes Chrisostomus Wolfgangus Theophilus Mozart volgens sommigen werd geboren tussen de potten en pannen, is Wilson in ieder geval afgebleven. De slaapkamer waar hij volgens andere vorsers werd geboren heeft Wilson behangen met uitvergroot notenschrift. Aan het plafond hangt een installatie van blauwe ganzen, zwevend op geluiden van zee en wind. Mozarts altviool en kinderviool zijn hier alleen nog te zien door kijkgaten. 'De samenhang is niet dwingend', is Leisingers mening over het gefiguurzaagde hondje dat op een klavier staat en dankzij een mechaniekje meedanst op Mozartmuziek, tot het door een gefiguurzaagde jagersman wordt afgeknald. De Mozarts zaten op een windbuksvereniging en tot de huisgenoten hoorde het hondje Pimperl, vandaar. Leisinger denkt dat de gids die 300 maal per dag op het knopje moet drukken knettergek wordt. Maar dat valt mee, zegt Tekle Teissa. 'Mij werken de souvenirjagers op de zenuwen die aan het behang zitten te plukken. Kijk, hier wordt het al kaal.' Nieuwe overdenking, met topkitsch als wijwater voor de ziel. Ook de opera-Mozart blijkt er klaar voor. De Salzburger Mozartwoche is in het Landestheater aan de Makartplatz begonnen met een nieuwe productie van de 'zogenaamde tuinvrouw' ofwel La finta giardiniera, een magistrale, relatief onbekende liefdeskomedie die Mozart op z'n negentiende componeerde - in een periode waarin hij met ouders en zus aan de overkant van de Makartplatz woonde op een etage met acht kamers van riante afmeting. De regisseur Doris Dörrie, van huis uit cineaste, heeft de couleur locale van de tragikomedie zo goed als letterlijk genomen: La finta giardiniera speelt zich af onder het personeel van een tuincentrum-cash & carry, waar men elkaar naar het leven staat met tuinslang en motorzaag (339 euro), waar de rococograaf Belfiore zich laat voorrijden op een vorkheftruck, een erectie moet wegwerken achter een namaakheg (89 euro), en in een vleesetende plant valt (985 euro) waar hij aangevreten maar gelouterd uit tevoorschijn komt. Doris Dörries geniale ontknoping: bij de idylle van een prefab-tuinschuurtje verzoent Belfiore zich met zijn Violante, die haar naaktheid verbergt onder een plastic tuintafelkleed (29 euro). Het huis aan de overkant herbergt, behalve Mozarts Weense Walter-vleugel die in een vorig Mozartjaar (1856) door Mozarts zoon Karl aan het Mozarteum werd geschonken, een Finta Giardiniera-vitrine waarin Mozart per brief verslag doet van de enorme juich- en klappartijen en encores die zijn opera in München mocht meemaken. Die pianoforte waarmee hij in Wenen zo vaak optrad en scheppen geld verdiende als het meezat, hoe sleepte hij die eigenlijk door Wenen? Suppoost Friedrich haalt er een collega bij en doet het voor: twee man zijn voldoende om het instrument te dragen. 'Mozart had bedienden bij de vleet.' De stad Wenen kent dit jaar de luxe van een Mozartjaar met festivals binnen festivals, tentoonstellingen en film, operareeksen en straatmuziek-Mozart, complete kerkmuziek, 250 concerten in bejaardenhuizen, ziekenhuizen en gevangenissen, tientallen wereldpremières 'in de geest van Mozart' en een nieuw ingericht Mozarthaus. Het is het huis in de Domgasse dat tot voor kort bekend stond als 'Figarohaus'. Vooralsnog lopen er geen vrijmetselaars rond (hun authentieke schorten en parafernalia liggen veilig achter glas) maar echte metselaars, in de weer met spatel en boor. Het moet vrijdag open. Mozart woonde er tweeënhalf jaar met zijn vrouw Constanze en zoontje Karl, met een kamermeisje, een kokkin en een knecht. Hij had zijn vader er te logeren, componeerde er zijn Figaro en Haydnkwartetten, had een hondje en een vogel in huis en een paard in de Hofgarten, zag er nieuwe Mozartbaby's doodgaan en verdiende er op het hoogtepunt van zijn freelancersbestaan een jaarinkomen van omgerekend 230 duizend euro, dat even hard weer over de balk werd gesmeten. Volgens Alfred Stalzer, voorlichter, is dat Weense praatje nog altijd niet bewezen: dat Mozart de fortuinen die hij maakte vooral verloor met gokken. Maar zelf gelooft hij er ook in. 'Mozart was een hartstochtelijk biljarter. Daarbij werd om geld gespeeld, vaak om zeer grote bedragen.' Toch nieuws van het biografische front: bij het vorige Mozartjaar in 1991 ging men er nog vanuit dat Mozart biljart speelde met hoekzakken, een soort poolbiljart. Maar volgens de Weense historica Ulrike Spring zijn de inzichten bijgesteld na beraad met het Weens biljartmuseum. Het heeft een kamerbrede muurfoto opgeleverd waar een biljart op staat dat op Mozarts oefenbiljart had kúnnen lijken. Zonder hoekzakken. Opmerkelijk is de wand met vrienden en opdrachtgevers van Mozart. Naast baron Van Swieten, de diplomaat en bibliothecaris van Hollandse afkomst, hangt het portret en een dodenmasker van Angelo Soliman, die door Oostenrijkers in Messina werd aangekocht als slaaf en van wie in de 18de eeuw verteld werd dat hij een 'Ethiopische prins' was. Hij verwierf aanzien als ambtenaar, meesterschaker en kaarter, kwam vrij en werd, gelijk Mozart, vrijmetselaar. Wat er vooralsnog niet bij staat is dat hij na zijn dood op bevel van keizer Franz II werd opgezet en tentoongesteld, tot zijn stoffelijke resten bij een beschieting van Wenen in 1848 in vlammen opgingen. Nieuws van het afbeeldingenfront komt in Wenen tot nu toe alleen van banketbakkerij Dehmel, die een slecht gelijkende marsepeinplak in de handel heeft gebracht van een Mozart met aardappelneus en en een kinnenbak van hier tot ginder. Peter Marboe, ex-wethouder van cultuur van Wenen en als Intendant van het Weense Mozartjaar nu Mozarts Weense profeet op aarde (budget: 30 miljoen euro), zal het een zorg zijn. 'Wij gaan geen tijd verspillen aan het bestrijden van Mozartproducten die ons niet aanstaan. De verleiding om zaken te doen met een wereldwijd bekende marketingnaam, ik snap het wel. Mij gaat het in de eerste plaats om een artistiek programma. En dan niet om een nostalgisch jubeljaar of een jaar van zelfvertoon.' De 'meest obscene Mozart-toeëigening' was die in het Mozartjaar 1941, memoreert hij. 'De nazi's probeerden gruwelijke vervorming uit van Mozarts kosmopolitisme, zijn reislust en openheid en Europeesheid.' Marboe: 'Europa heeft Mozart nodig voor de culturele dialoog. Weg met nationale bezitsideeën. Zonder Italianen en Duitsers en Tsjechen en Fransen zou hij nooit dé Mozart zijn geworden.' Is het allemaal niet een beetje te weinig Mozart? 'Ik citeer Nietzsche: ''Aan Mozart kan men zich niet zat luisteren''. Opmerkelijk toch, dat zelfs de grootste cynici als een blok voor Mozart zijn gevallen? G. Bernard Shaw zei het al. 'De muziek van Mozart is de enige waarin de stem van God doorklinkt op een onvervormde manier.' Ik verheug me trouwens op de voorstelling I hate Mozart.'

www.stichting-mozart2006.nl