Depressie kan ook verhelderend werken

Een depressie is niet alleen een drama, ze dwingt ook tot zelfanalyse en kan een nuttig aanpassingsmechanisme zijn.

Wat Andrews samen met zijn collega Andy Anderson Thomson in het topvakblad Psychological Review wel beweert, is dat een depressie een nuttig aanpassingsmechanisme kan zijn. ‘Als we de statistieken mogen geloven, dan krijgt bijna de helft van de bevolking ooit in het leven een psychische stoornis. Als evolutionair bioloog vind ik dat onwaarschijnlijk. Hoe kan de evolutie ons nu opgezadeld hebben met zo’n cruciaal orgaan als ons brein dat zo vaak slecht functioneert?’Significant lijdenHet criterium dat psychiaters gebruiken om vast te stellen of er sprake is van een stoornis, is significant lijden. Andrews brengt daar tegenin dat de evolutie nooit heeft beloofd ons gelukkig te maken. ‘Als je je hand in het vuur steekt, doet het ook pijn, maar dat heeft een duidelijke functie, namelijk dat je je hand snel terugtrekt. Voordat je kunt vaststellen of een neurobiologisch proces disfunctioneert, moet je eerst weten waar het normaal gesproken goed voor is.’Andrews constateert dat in het medisch denken weinig ruimte is om zaken op deze manier te bekijken. ‘We maken de vergelijking tussen depressies en koorts. Koorts is een vervelend en fysiologisch kostbaar proces. In het standaardleerboek Harrison’s Principles of Internal Medicine uit 2005 staat beschreven dat koorts geen enkel nut heeft, en dat je dus altijd medicatie kunt gebruiken om de koorts te dempen. De bron waar het leerboek naar verwijst, beweert echter het tegenovergestelde. Koorts helpt infecties te bestrijden, en het onderdrukken van koorts kan schadelijk zijn.’Sociale dilemma'sDepressies zouden een kostbare reactie kunnen zijn op sociale dilemma’s. Het leven stelt mensen voor uiterst complexe uitdagingen, en soms hebben alle oplossingen ernstige nadelen. Een keuze maken vraagt dan om een goede analyse van de situatie. Andrews: ‘En dat is precies wat een depressie met ons doet. De psychiaters zeggen dat depressies leiden tot concentratieproblemen, maar tegelijkertijd nemen onze moeilijkheden in zo’n fase ons hele denken in beslag. Dit wordt mogelijk gemaakt door extra activiteit in een deel van onze prefrontale hersenschors, dat betrokken is bij het reguleren van de aandacht. ’s Nachts liggen we wakker van het probleem, en ook overdag blijven we erover piekeren, zodat we het in kleine stukjes ontleden. Bovendien hebben we nergens meer zin in. Zo zorgt ons brein ervoor dat we ons niet laten afleiden.’De negatieve stemming brengt voordelen met zich mee. Andrews: ‘Het blijkt dat we in een positieve stemming weliswaar creatiever zijn, maar bij een negatieve stemming zijn we zorgvuldiger en maken we minder fouten. De depressieve stemming helpt ons de kosten van mogelijke oplossingen in kaart te brengen en daarmee de minst kostbare uitweg uit een dilemma te vinden.’Ziekelijk symptoomDe orthodoxie wil dat piekeren een ziekelijk symptoom is. Andrews: ‘Uit onderzoek blijkt dat patiënten juist denken dat piekeren voor hen nuttig is. Bij de psychiater of psycholoog krijgen depressieve patiënten echter te horen dat er bij hen sprake is van een chemische onbalans in hun hoofd, of dat ze denkfouten maken. In de spreekkamer leidt dit nogal eens tot geharrewar. De patiënt voelt zich niet serieus genomen. Recent onderzoek maakt bovendien steeds meer duidelijk dat het onderdrukken van piekeren leidt tot een kortdurende vermindering van de depressieve klachten, terwijl het nadenken over de problemen en het accepteren van het piekeren leidt tot een betere prognose op de lange termijn.’De nieuwe theorie over depressie is volgens Andrews relevant voor de klinische praktijk. ‘Mijn co-auteur heeft 35 jaar klinische ervaring, en hij zegt dat het besef dat niet iedereen met een depressie ziek is, helpt om het verhaal van de patiënten serieus te nemen. Soms is het goed expliciet te benoemen dat de patiënt worstelt met ernstige problemen. Misschien werkt het helpen oplossen van die problemen soms wel beter dan het onderdrukken van de depressieve symptomen met medicijnen.’