Een Spaanse UNPROFOR-soldaat in 1994 gelegerd in Medjugorje bewaakt een weg bij een inscriptie 'Tito's Joegoslavë voor altijd'.
Een Spaanse UNPROFOR-soldaat in 1994 gelegerd in Medjugorje bewaakt een weg bij een inscriptie 'Tito's Joegoslavë voor altijd'. © AFP

Veldstudie VU-antropoloog Bax zit vol onwaarheden

Het veldwerk dat hoogleraar politieke antropologie Mart Bax van de Vrije Universiteit Amsterdam verrichtte in Bosnië, hangt aan elkaar van de onwaarheden. Dat blijkt uit eigen onderzoek van de Volkskrant in het bedevaartsoord Medjurgorje, waarover Bax veel heeft gepubliceerd.

Historische feiten die Bax beschrijft hebben nooit plaatsgevonden, mensen en plaatsen die hij noemt zijn in de regio onbekend, en geschreven bronnen die hij zegt te hebben geraadpleegd blijken niet te bestaan of een heel andere inhoud te hebben. Een historicus die 'constructief commentaar' zou hebben geleverd op een van Bax' wetenschappelijke publicaties, was bij verschijning daarvan al veertien jaar dood.

Bovendien blijkt liefst een derde van de wetenschappelijke publicaties die Bax doorgaf aan zijn universiteit helemaal niet te bestaan. Ook is twijfelachtig of Bax aan alle conferenties heeft bijgedragen die hij heeft opgegeven: op zeker twee daarvan is hij volgens de organisatoren niet komen opdagen. 'Ik hoop voor hem dat het een misverstand is', zegt een van de betrokken organisatoren.

Bax' vaak sensationele ontdekkingen in het veld zorgen al zijn hele 35-jarige loopbaan voor twijfels, ontdekte de Volkskrant. 'Ik vermoed dat zijn voorstelling van zaken is gestoeld op overdrijving', herinnert zich antropoloog Lee Komito van University College Dublin in Ierland, waar Bax begin jaren zeventig promotieonderzoek deed. Toch zegt de VU nooit signalen te hebben opgevangen dat er iets niet in de haak zou zijn.

'Vergissing'
Per brief geeft Bax voor het eerst toe dat een deel van zijn werk is gebaseerd op een 'vervelende vergissing'. In Bosnië zou hij een passage uit een 'geheim stuk' verkeerd hebben begrepen en dat nooit meer hebben kunnen rechtzetten - Bax ging tien jaar geleden met pensioen. In andere gevallen zouden informanten hem onjuiste informatie hebben gegeven. 'Het kan zo zijn dat [bij conflicten] beide partijen hun perceptie van het gebeuren geven', aldus Bax, die in zijn hoogtijdagen gold als autoriteit op het gebied van religieuze conflicten.

In Medjugorje ontdekte de Volkskrant echter ook veel tastbare zaken die niet kloppen met Bax' wetenschappelijke beschrijvingen. Zo is een geschiedenisboek waarnaar hij verwijst in werkelijkheid een toeristische brochure, en blijkt een klooster dat hij noemt niet te bestaan. 'Stompzinnig', 'niet goed snik', 'dit kán niet eens', zeggen plaatselijke historici en inwoners over het werk van Bax. Naast zijn Engelstalige monografie over Medjugorje uit 1995 zijn minstens 25 wetenschappelijke artikelen en bijdragen over Medjugorje geheel of gedeeltelijk op onjuistheden gebaseerd.

Een halfjaar geleden onthulde onderzoeksjournalist Frank van Kolfschooten op gezag van het Meertens Instituut al dat Bax zijn veldwerk in Brabant geheel of grotendeels zou hebben verzonnen. De VU kondigde toen een onderzoek aan, maar een halfjaar na dato is er nog steeds geen definitieve onderzoekscommissie aan de slag. Dat komt deels door de moeizame pogingen om Bax te spreken te krijgen, zegt VU-ombudsman wetenschappelijke integriteit Peter Hollander.

Als de sterke aanwijzingen die de Volkskrant en Van Kolfschooten hebben gevonden standhouden, zou dat betekenen dat Bax 35 jaar lang de werkelijkheid vergaand naar zijn hand heeft gezet. 'Als het klopt wat u zegt en er zijn nieuwe beschuldigingen van niet-integer gedrag, dan zullen we dat onderzoeken en daarop terugkomen', reageert Hollander.

Vandaag in de Volkskrant: Het kaartenhuis van hoogleraar Bax