MQ-1 Predator, een drone die wordt ingezet in Afghanistan en Irak
MQ-1 Predator, een drone die wordt ingezet in Afghanistan en Irak © EPA

Het alziend oog, de precisiekiller: de drone is overal (maar je ziet 'm niet)

Ze beschikken over hypergevoelige sensoren, superintelligente computerchips, voor het oog nauwelijks zichtbare camera's en instrumenten om chemicaliën of radioactief materiaal mee op te sporen. Drones, onbemande vliegtuigjes, zijn wereldwijd in opkomst. Niet alleen als 'killing machines', maar ook om gewassen mee te besproeien of vermiste wandelaars mee op te sporen. Zes vragen en antwoorden over de geavanceerde machines die nog maar aan het begin van hun opmars staan.

Wat is een drone precies?
Drone komt van het woord 'dran', wat in het Oudengels verwijst naar de mannelijke honingbij. Het betekent letterlijk 'diep continu gezoem'.

Sinds het midden van de vorige eeuw wordt 'drone' gebruikt als benaming voor onbemande vliegtuigen. Die worden sinds 11 september 2001 in toenemende mate ingezet door het Amerikaanse leger (en inmiddels ook door veel andere landen, zoals de Fransen in Mali).

De ingebouwde sensoren en gps-systemen waarover drones beschikken, zorgen ervoor dat er precisiebombardementen kunnen worden uitgevoerd. Ook vanaf grote afstand.

Hoeveel drones vliegen er rond?
De Verenigde Staten hebben naar verluidt meer dan 11.000 drones ingezet. John Pike, defensiespecialist van de denktank GlobalSecurity.org, voorspelt dat drones binnen een generatie de bemande militaire vliegtuigen grotendeels zullen vervangen. Hij vermoedt dat de F-35 Lightning II, die nu wordt ontwikkeld door Lockheed Martin, misschien wel 'het laatste gevechtsvliegtuig is met een stoel'.  

Minstens 50 andere landen zijn in het bezit van drones. China, Israël en Iran hebben zelfs hun eigen fabrieken om drones te ontwikkelen. Nederland beschikt momenteel alleen nog over onbemande toestellen voor verkenning en observatie, maar er liggen plannen op tafel om drones voor de middellange afstand (eventueel met raketten eronder) aan te schaffen.  

Hoewel het gebruik van onbemande vliegtuigjes op dit moment nog beperkt is, voorspellen experts dat het wereldwijde luchtruim binnen enkele jaren wemelt van de drones. Alleen al in Noord-Amerika zullen volgens schattingen binnen tien jaar 30.000 onbemande toestellen in gebruik zijn.  

Mogen die zomaar rondvliegen?
Onbemande toestellen voldoen niet aan de veiligheidsvoorschriften voor bemande toestellen, en dus erkent de Amerikaanse Federal Aviation Administration (FAA) de drones niet. Er mag officieel ook niet mee gevlogen worden. Maar de praktijk wijst uit dat er wereldwijd al aan meer dan 300 organisaties, voornamelijk politiekorpsen en onderzoeksinstellingen, bijzondere vergunningen zijn verleend.  

In de nabije toekomst zullen die bijzondere vergunningen waarschijnlijk niet eens nodig zijn. Het Amerikaanse Congres heeft de FAA opdracht gegeven om regels te formuleren om het gebruik van drones vanaf september 2015 algemeen mogelijk te maken.

Wat voor type drones zijn er?
Het Amerikaanse leger heeft, in haar strijd tegen vermeende terroristische doelen, lange tijd gebruik gemaakt van Reapers en Predators. Dat zijn relatief zware en grote toestellen. Zeker als je het vergelijkt met de drones die nu in opkomst zijn: piepkleine (soms niet groter dan een handpalm) en lichte toestellen zoals de Scout, Draganflyer, Qube  - allemaal relatief goedkope modellen die met minimale training kunnen worden bestuurd.

Een van de nieuwste aanwinsten van het Pentagon is de Falcon. Die heeft een vleugelbreedte van om en nabij de twee meter en weegt ongeveer 4 kilogram. Hij wordt aangedreven door een elektrische motor, beschikt over twee draaibare camera's en een gps-gestuurde automaat. De Falcon kan een uurtje vliegen. Dat is meteen het nadeel van mini-drones: ze blijven niet erg lang in de lucht hangen. Maar er wordt onderzoek gedaan naar het gebruik van automatisch oplaadbare batterijen in drones. 

Wat kost zo'n ding?
Hoewel drones steeds geavanceerder worden, neemt de prijs af. Een exemplaar is al te krijgen voor een bedrag van tussen enkele tienduizenden en 250.000 dollar.

Deze maand werd bekend dat de VS ruim 400 aanvallen hebben uitgevoerd met onbemande vliegtuigen, in hun oorlog tegen al-Qaida. Onder meer in Jemen, Pakistan en Somalië. Daarbij zijn ruim 3.000 mensen gedood, onder wie veel burgers.
Inzet van drones is al jaren onderwerp van discussie. Veel juristen en mensenrechtenorganisaties veroordelen het. Zij merken op dat droneaanvallen buiten erkende gewapende conflictgebieden als schendingen op het recht van leven kunnen worden aangemerkt (mensen leven in voortdurende angst om onverwachts beschoten te worden). 

Vorige week ontstond ophef toen uit een uitgelekte memo van het Amerikaanse ministerie van Defensie bleek dat het Witte Huis drone-aanvallen op Amerikaanse staatsburgers acceptabel vond. Het Congres heeft gevraagd om meer openheid. De meeste operaties met drones verlopen namelijk in het geheim.

Niet alleen is er veel kritiek op het grote aantal (burger)slachtoffers dat door drones wordt veroorzaakt - de onbemande vliegtuigjes zouden in de toekomst, als het aantal flink toeneemt, een gevaar kunnen vormen voor de veiligheid van het luchtverkeer.

Ook wordt steeds vaker gewezen op de mogelijke schending van privacy, want stel je voor dat drones - kleine bespiedmachientjes in spé - in handen vallen van paparazzi?

Of in handen van terroristen?