Mark Verheijen van de VVD heeft zijn excuses aangeboden voor zijn uitspraak dat eurofielen een groter gevaar voor de Europese eenheid zijn dan rechtspopulisten en eurosceptici als de Franse Marine le Pen.
Mark Verheijen van de VVD heeft zijn excuses aangeboden voor zijn uitspraak dat eurofielen een groter gevaar voor de Europese eenheid zijn dan rechtspopulisten en eurosceptici als de Franse Marine le Pen. © ANP

'Zowel eurofielen als rechts-populisten vormen een gevaar voor Europa'

Het rechts-populisme is geen medicijn tegen doorgeslagen eurofielen. En de eurofielen hebben niet het antwoord op de verrechtsing van Europa, vindt columnist Bart Smout. 'Het zijn alle twee uitwassen waarop je kritisch moet zijn.'

 
Als het aan Verhofstadt ligt is Europa morgen al gefederaliseerd, hoeveel tegenstand er ook mag zijn

De keutel werd snel weer ingetrokken. 'Van suggesties als zou Guy Verhofstadt erger of gevaarlijker zijn dan Marine Le Pen neem ik nadrukkelijk afstand', verklaarde VVD'er Mark Verheijen afgelopen zondag. Dit naar aanleiding van zijn optreden bij radio 1 een dag eerder, waar hij eurofielen een groter gevaar voor Europa noemde dan eurosceptici en rechts-populisten. Dat kwam hem op een hoop kritiek te staan. De vergelijking zou onfatsoenlijk zijn, meende onder andere Alexander Pechtold.  

Verheijen nam zijn uitspraak terug en dat is jammer. Of eurofielen gevaarlijker zijn dan rechts-populisten weet ik niet, maar dat beide een gevaar vormen voor Europa staat buiten kijf. Alle twee de groepen maken een denkfout waarbij de alarmbellen moeten gaan rinkelen.

Eurofielen, dat zijn in eerste instantie natuurlijk de fanatieke Europarlementariërs zelf. Verheijen noemde ze al: mensen als Guy Verhofstadt of voorzitter Martin Schulz. De grote fout die zij maken is dat ze van hun ideaal, een Verenigde Staten van Europa, een idée fixe hebben gemaakt. Over dat ideaal valt niet meer te onderhandelen, kritiek wordt weggewuifd. Dat verenigde Europa moet en zal er komen, wat de sceptici ook zeggen. Zo krijg je de bizarre situatie dat kritiek op Europa de groei ervan alleen maar aanzwengelt. Want de mensen die tegen Europa zijn, zullen vast wel omslaan zodra Europa is verenigd. Dus gas erop! Meer wetten! Meer regels! Als het aan Verhofstadt ligt is Europa morgen al gefederaliseerd, hoeveel tegenstand er ook mag zijn.

De rechts-populisten zijn tegen Europa, maar begaan in hun afkeer dezelfde denkfout. In plaats van een verenigd Europa plaatsen zij de cultuur van de eigen staat op een voetstuk. Om die meteen met prikkeldraad af te zetten. Het ideaal van een volledig onafhankelijke natiestaat met een unieke eigen cultuur is evengoed een idée fixe als het ideaal van een verenigd Europa dat is. De rechts-populistische geilerij op eigenheid leidt tot wat cultuurwetenschapper Hans Siebers eerder in Trouw 'cultureel fundamentalisme' noemde. De eigen cultuur wordt daarbij beschouwd als uniek en onbuigzaam. Andere culturen zorgen dus voor spanningen en kunnen beter worden geweerd, of moeten zich compleet ondergeschikt maken aan de nieuwe cultuur waaraan ze willen deelnemen. Kritiek uit de marge wordt niet geduld.

 
Waar eurofielen voor polarisatie binnen Europa zorgen, daar zorgen rechts-populisten voor polarisatie binnen de eigen staat

Luchtkastelen
Een verenigd Europa, de onafhankelijke staat: het zijn alle twee luchtkastelen. Dat neemt niet weg dat het nastreven van luchtkastelen levensgevaarlijk kan zijn. De eurofilie houdt totaal geen rekening met de nationalistische emoties van Europese burgers omdat die niet rationeel zouden zijn. Maar wie denkt dat je emoties buiten de politiek kan houden heeft het goed mis. Blijf je die emoties hoogmoedig negeren en onderdrukken, dan creëer je een snelkookpan. In het meest donkere scenario maak je als eurofiel de weg vrij voor terrorisme en nieuwe vormen van fascisme. Iets wat in Griekenland overigens al gebeurt.

Het gevaar van de rechts-populist is dat het navelstaren naar de eigen cultuur onvermijdelijk leidt tot een wereldvreemde miskenning van andere culturen. Het mag duidelijk zijn dat dit discriminatie in de hand werkt. Waar eurofielen voor polarisatie binnen Europa zorgen, daar zorgen rechts-populisten voor polarisatie binnen de eigen staat. Want die andere culturen wonen daar allang en de slogan 'Oprotten naar je eigen land' is nou eenmaal geen toverformule waarmee je alle problemen oplost.

Het rechts-populisme is geen medicijn tegen doorgeslagen eurofielen. En de eurofielen hebben niet het antwoord op de verrechtsing van Europa. Het zijn alle twee uitwassen waarop je kritisch moet zijn. Alleen word je als Europa-criticus al snel in het rechts-populistische kamp geduwd en vice versa. Zo verruil je het ene kwaad voor het andere en kom je geen steek verder.

Volgens mij is dat juist wat Verheijen wilde: kritisch zijn op beide kampen. De gevaren ervan benoemen en inschatten. Om Europa gezond te houden. Maar hij werd teruggeroepen uit naam van het goed fatsoen.

Bart Smout is schrijver en columnist voor Volkskrant.nl.
Twitter: @BartSmout