Cover van de besproken roman.
Cover van de besproken roman. © UNKNOWN

Meindert Fennema: 'Ik zou willen dat Diederik Samsom deze roman leest'

Op het moment waarop de PVV met parlementaire middelen verslagen is in een verkiezingsstrijd waarin een oud-activist van Greenpeace de hoofdrol speelde, is er een boek verschenen over het het gewelddadige karakter van links radicalisme. Meindert Fennema raadt het boek aan aan Samsom.

 
Net als in Geertsens roman is een mateloos erotisch verlangen de startmotor van het verhaal.

Vorige week debuteerde de directeur van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers, Herman Geertsen, met de roman 'Het kootje komt van links'. Het is een politieke horror story, waarin de hoofdpersoon, Marc Kusters, om Nederland te waarschuwen tegen het opkomend fascisme een Tweede Kamerlid van de partij Volk van de Vrijheid in gijzeling neemt en een kootje van haar teen afsnijdt om dat op te sturen.

Het politieke geweld rukt op in de Nederlandse literatuur. Leon de Winters jongste roman VSV (2012) draait om een bomaanslag en de gijzeling van een schoolklas. Vorig jaar hebben we kunnen genieten van Mischa van Vliers Koude grond (2011), waarin de hoofdpersoon in Rotterdam de verhuftering in de tram met geweld te lijf gaat. Hij wordt daardoor de held van de gewone Rotterdammers en het object van haat van de politiek correcte elite, waar hij zelf deel van uitmaakte.

Gesitueerd in een volstrekt gepolariseerde maatschappij is de eigen richting het thema van deze romans geworden. Geweld was ook een aspect in 'Bericht aan de Rattenkoning' het literaire verslag van de provorellen van Harry Mulisch (1966), maar een roman was dat niet. In de roman cyclus De tandeloze tijd van A. Th. F. van der Heijden, speelt politiek geweld een belangrijke rol, met name in De slag om de Blauwbrug (1983) en in Advocaat van de Hanen (1990). Maar in deze romans staat het geweld van de overheid centraal, niet dat van de hemelbestormers.

In 'Het kootje komt van links' heeft de hoofdpersoon een communicatiebureau. Op verzoek van oud-Kamervoorzitter Neeltje van den Oudenrijn geeft hij een workshop in framing aan de raadsleden van de Arbeiderspartij in Den Haag en Almere onder de titel Semantiek Als Wapen. Het zijn hilarisch beschreven bijeenkomsten. Jan Kuitenbrouwer is nooit ver weg. Maar de spanning in deze roman ontstaat door de obsessie van Marc Kusters om een daad te stellen.

Kusters is sterk beïnvloed door filosofen zoals Rob Riemen (De eeuwige terugkeer van het fascisme) en historici als Robert Paxton (De anatomie van het fascisme) die het fascisme zo breed definiëren dat ook Wilders als fascist kan worden beschouwd. In de roman figureert hij daarom als de Leider. Allemaal fictie natuurlijk! Het beklemmende is dat de roman zo dicht bij de werkelijkheid staat. Die beklemming wordt versterkt doordat als de plaats van handeling Nijmegen is gekozen, de katholieke hoofdstad van Nederland waar in de jaren zeventig de studentenbeweging zeer radicale vormen aannam. De gemoedelijke sluimer van deze katholieke provinciestad contrasteert met de heftige emoties en de gruweldaad die Geertsen beschrijft.

Bij Herman Geertsen is de hoofdpersoon een eenling die met verbijstering en walging de verloedering van de samenleving aanschouwt. Is dat, zo vraagt hij zich af, het resultaat van de democratiseringsbeweging waarin hij zelf als student een rol heeft gespeeld? Marc Kusters ziet zichzelf weliswaar als democraat in hart en nieren, maar als eenling ook bij uitstek in staat om in het politieke proces in te grijpen 'om erger te voorkomen'.

De roman laat zien welke afschuwelijke gevolgen het verheven idealisme van de hoofdpersoon heeft. De schrijver doet dat effectief door het perspectief van de hoofdpersoon met sympathie te schetsen. 'Het kootje komt van links' doet soms denken aan 'Het ongrijpbare meisje' (2006) waarin Mario Vargas Llosa op bijna terloopse wijze het geweld blootlegt dat schuil gaat in de links revolutionaire romantiek. Net als in Geertsens roman is een mateloos erotisch verlangen de startmotor van het verhaal.

De schrijver - onmiskenbaar van linkse signatuur - kiest een kant waarvan hij de zelfkant blootlegt. Hij schreef een roman over de verwarring van links en het gewelddadige karakter van het linkse radicalisme die verschijnt  op het moment waarop de PVV met parlementaire middelen verslagen is in een verkiezingsstrijd waarin een oud activist van Greenpeace de hoofdrol speelde.

De PvdA is terug van weggeweest. De tijd waarin Wilders door links beschouwd werd als een gevaar voor de democratie - als een terugkeer van het fascisme - lijkt opeens vér achter ons te liggen. Toch zou ik willen dat Diederik Samsom deze roman leest. Hij lijkt me ook heel geschikt voor een heisessie van de nieuwe PvdA fractie. Die heeft tijdens de kabinetsformatie toch niet veel te doen.  

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar politieke theorie. Hij schrijft iedere vrijdag een column voor Volkskrant.nl.