Premier Rutte, de Duitse bondskanselier Merkel, voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie en de Franse president Macron bijeen in juli tijdens het meerdaagse overleg in Brussel van de EU-leiders over het Europees herstelfonds voor lidstaten die zwaar getroffen zijn door de coronacrisis.

achtergrondde pandemie en wij

Nieuwe oplevingen van het virus zullen de coronacrisis extra schrijnend maken

Premier Rutte, de Duitse bondskanselier Merkel, voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie en de Franse president Macron bijeen in juli tijdens het meerdaagse overleg in Brussel van de EU-leiders over het Europees herstelfonds voor lidstaten die zwaar getroffen zijn door de coronacrisis.Beeld AFP

Dat de steun voor de meest kwetsbaren bij volgende coronagolven wederom breedgedragen zal zijn, is niet zo heel waarschijnlijk. Zoals ook regeringen niet onbeperkt noodsteun zullen blijven geven aan ondernemers die onderuit dreigen te gaan. ‘De coronacrisis zal er extra schrijnend door worden’, betoogt Volkskrant-redacteur Peter Giesen.

Een paar dagen voordat Nederland op slot ging dineerde ik nog in een restaurant in Amsterdam. De normaal gesproken zo populaire zaak was op vrijdagavond vrijwel uitgestorven. De mensen hadden zich al in hun holletjes teruggetrokken in afwachting van de storm. Zorgelijk bespraken we de situatie met de serveerster. ‘De grenzen gaan ook dicht’, zei ze.

Ach, dacht ik, dat is vast weer zo’n wild verhaal dat op Facebook en Twitter de ronde doet. Een paar uur later werden de grenzen inderdaad gesloten. Zo werd ik op brute wijze geconfronteerd met mijn naïviteit, de naïviteit van iemand die in vrede en welvaart is opgegroeid, die gelooft dat de wereld min of meer voorspelbaar is, die gewend is te gaan en staan waar hij wil. Iemand voor wie open grenzen vanzelfsprekend zijn.

In het voorjaar van 2020 maakte een geniepig virus een einde aan al onze vanzelfsprekendheden. Corona was veel meer dan een virus, het was een existentiële schok die naoorlogse Europeanen confronteerde met een onzekerheid die zij nooit gekend hadden. Opeens leek alles op losse schroeven te staan: onze banen, onze welvaart, ons comfortabele leven.

Ondertussen zijn we vier maanden verder. We zitten in een vreemde tussenfase. Veel mensen hebben hun angst voor het virus op de waakvlam gezet. De steden zijn weer tot leven gekomen. De Wallen lopen weer vol, op de stranden van Zuid-Europa liggen de badgasten weer hutjemutje bij elkaar.

In horeca, toerisme en evenementenbranche zijn harde klappen gevallen, maar buiten die sectoren van de economie hebben de meeste mensen vooralsnog hun baan behouden, al dan niet dankzij regeringssteun.

Klaar met het virus

Voor veel mensen lijkt de crisis voorbij, maar ondertussen lopen de besmettingscijfers weer op. Wat zal er gebeuren in de herfst en de winter, in de koude en natte jaargetijden waarin virussen doorgaans het best gedijen? ‘We zijn klaar met het virus’, schreef columnist Aleid Truijens in de Volkskrant. ‘Maar het virus is nog niet klaar met ons.’

De lockdown was een ‘diepe antropologische schok’, zei de Franse president Emmanuel Macron in de Financial Times. ‘We zetten de halve planeet stil om levens te redden. Daarvan zijn geen precedenten in de geschiedenis.’

De wereld bleek heel anders in elkaar te zitten dan vaak werd gedacht. Zij bleek niet om geld te draaien, maar om het leven, om de bescherming van de zwaksten en de kwetsbaarsten, ouderen die geen economisch nut meer vertegenwoordigden. Het was een bijbelse omkering: de laatsten zullen de eersten zijn.

Een samenleving die zo vaak excessief individualisme wordt verweten bleek een opmerkelijke solidariteit aan de dag te kunnen leggen. Jongeren gaven zonder veel morren hun hedonistische levensstijl op om kwetsbare ouderen te beschermen.

In het voorjaar van 2020 toonden Nederland en Europa hun menselijkheid en fatsoen. Het zal echter moeilijk worden de lockdown te herhalen als het virus weer de kop op steekt. Ook dit voorjaar al werden kritische vragen gesteld: woog het middel wel op tegen de kwaal? Straks zijn tientallen miljoenen mensen hun baan kwijt, worden de kansen van nieuwe generaties geschaad, krijgen politieke extremisten de wind in de rug. En dat terwijl het coronavirus vooral gevaarlijk is voor ouderen met een onderliggende aandoening, mensen die toch al niet zo heel lang meer te leven hebben.

Zelfs in zuinige landen als Duitsland en Nederland speelde geld opeens geen enkele rol meer. Regeringen trokken miljarden uit, staken zich nog dieper in de schulden. De coronacrisis was een unieke gebeurtenis, een vijand die koste wat kost verslagen moest worden. Maar als zo’n ‘unieke’ gebeurtenis zich twee keer per jaar voordoet, kan dit beleid niet worden volgehouden.

Sociale zonsverduistering

Ook de sociale kosten van de lockdown waren enorm. In het voorjaar van 2020 werd de samenleving getroffen door een sociale zonsverduistering. Etentjes, borrels en feestjes werden afgezegd, sociale contacten tot een minimum beperkt, fysiek contact buiten de eigen kleine kring vrijwel uitgebannen. Ook dit zal zich moeilijk een tweede keer laten afdwingen.

Als het virus weer de kop opsteekt, lijkt het waarschijnlijk dat jongeren zoveel mogelijk doorgaan met hun gewone leven, terwijl ouderen en kwetsbaren zoveel mogelijk geïsoleerd worden. De coronacrisis zal er extra schrijnend door worden. Sommige ouderen zullen kiezen voor het risico op besmetting en de dood, omdat zij hun misschien wel laatste levensdagen niet in eenzaamheid willen slijten.

Bij volgende golven zullen we veel meer moeten leven met het virus, totdat een vaccin is gevonden. Het belang van gezondheid zal worden afgewogen tegen de economische en sociale kosten. Dat is niet per se onethisch, stelde de Duitse Ethiekraad in een advies. ‘Het gebod om menselijk leven te beschermen geldt niet absoluut’, aldus de raad.

Ook op andere terreinen wordt een afweging gemaakt. Het verkeer is het beste voorbeeld: door niet meer auto te rijden zouden we veel levens kunnen sparen, maar voor de meeste mensen zijn de voordelen van autorijden groter dan de nadelen voor gezondheid en milieu.

De pandemie was ook een existentiële schok omdat zij liet zien hoe kwetsbaar onze manier van leven is geworden. ‘Een micro-organisme ter grootte van enkele tientallen nanometers blijkt in staat de wereldeconomie in een diepe afgrond te storten’, schrijft filosoof Daan Roovers in het boekje Na de quarantaine. De globalisering is ingericht op snelheid, efficiency en economisch voordeel, niet op de bescherming van mens en natuur.

Portaal tussen twee werelden

Daardoor stimuleert de pandemie het denken over een andere wereld. ‘Historisch gezien hebben pandemieën mensen gedwongen met het verleden te breken en zich hun wereld opnieuw voor te stellen. Deze pandemie is niet anders. Het is een portaal, een poort tussen de ene wereld en de volgende’, schreef de Indiase auteur Arundhati Roy.

Maar hoe zal die volgende wereld eruit zien? Voor Daan Roovers en anderen maakt de pandemie duidelijk dat de mens de natuur niet beheerst, maar een onderdeel van de natuur is. Daarom verwijst de pandemie naar het klimaatdebat: als de mens de natuur niet respecteert, zal hij letterlijk worden weggespoeld. Corona kan de weg openen naar duurzaamheid en vergroening. Daarnaast heeft de crisis de positie van de staat ten opzichte van de markt versterkt. Net als na de Tweede Wereldoorlog zou een sterke staat meer sociale rechtvaardigheid kunnen afdwingen.

Maar er is ook een heel andere toekomst mogelijk. ‘Het coronavirus is een cadeau voor nationalisten en protectionisten’, schrijft de Britse econoom Philippe Legrain in het tijdschrift Foreign Policy. Het virus versterkt de gedachte dat het gevaar van buiten komt en dat het beter is om veiligheid te zoeken achter de eigen landsgrenzen, aldus Legrain.

Tot nu toe heeft het nationalisme niet gewonnen. De uitbraak van het virus in maart leidde weliswaar tot nationalistische reflexen, zoals het sluiten van de grenzen en het inpikken van medisch materiaal voordat een ander land daar beslag op kon leggen. Maar in de loop van de crisis groeide juist de steun voor de gevestigde orde, de zittende leiders van de middenpartijen. En recentelijk bereikten de leiders van de Europese Unie een akkoord over een omvangrijk herstelfonds, waarbij het rijke Noorden het zwaar getroffen Zuiden helpt om er weer bovenop te komen.

Dat hoeft niet zo te blijven. Drie Duitse economen analyseerden verkiezingsuitslagen tussen 1870 en 2014. In een crisis steunen burgers doorgaans hun leiders, maar als de crisis uitloopt in een diepe en langdurige recessie winnen de flanken juist. Vooral extreemrechts heeft in het verleden vaak hiervan geprofiteerd. Ook de recente geschiedenis laat zien dat er vaak nogal wat tijd overheen gaat voordat de politieke gevolgen van een crisis duidelijk worden. Na de financiële crisis van 2008 werd president Obama in 2012 herkozen, maar in 2016 greep Trump de macht. Een van de factoren die daarbij een rol speelden: boze burgers vonden dat zij de prijs van de crisis hadden betaald, terwijl het grote bedrijfsleven met staatssteun overeind was gehouden.

Het coronavirus heeft oude zekerheden omvergekegeld. Leiders banen zich op de tast een weg naar het onbekende. Zelfs de altijd zo zelfverzekerde Emmanuel Macron heeft geen recept meer, erkende hij in de Financial Times: ‘We worden allemaal geconfronteerd met de noodzaak om iets nieuws uit te vinden, omdat dat alles is wat we kunnen doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden