Aanstekelijke salsa, tap en slapstick door subliem veelzijdige dansers

Theater (dans) - Betroffenheit

Julidans opent met deze intieme, beklemmende 'kijk in het hoofd' van een getraumatiseerd persoon, waarbij tekst en dans perfect samengaan. Vijf subliem veelzijdige dansers brengen aanstekelijke salsa, tap en slapstick.

Hij kon zijn dochter en twee nichtjes niet redden uit het brandende vakantiehuisje. De tragiek achter deze simpele zin is onvoorstelbaar. Toch slaagt de vader over wie het hier gaat, acteur en schrijver Jonathon Young, er samen met choreograaf Crystal Pite in om zijn posttraumatische stresssyndroom (ptss) voelbaar te maken in het theater. En dat zonder enig melodrama, in een perfect samengaan van tekst en dans, met Young zelf in de hoofdrol.

Betroffenheit ging twee jaar geleden in hun thuisland Canada in première en heeft sindsdien met groot succes getoerd. Afgelopen april ontving de productie een Olivier Award, de Britse tegenhanger van de Tony Award. Morgen opent het festival Julidans met deze intieme, beklemmende 'kijk in het hoofd' van een getraumatiseerd persoon, die in zo'n staat van shock (Betroffenheit) verkeert 'dat er geen woorden voor zijn', zo vertelde Young in interviews. Maar schrijven is zijn tweede natuur, dus de stroom kwam, hoe dan ook.

Wat er precies is gebeurd wordt gelukkig niet duidelijk, maar dat het iets vreselijks is, begrijp je vanaf de eerste seconde

Betroffenheit
Dans
Door Kidd Pivot en Electric Company Theatre. Choreografie en regie: Crystal Pite. Tekst: Jonathon Young. Muziek en geluidsontwerp: Owen Belton, Alessandro Juliani en Meg Roe. 28/4, Mercat de les flors, Barcelona. 4-5/7 in Stadsschouwburg, Amsterdam.

Wat er precies is gebeurd en dat het Youngs eigen verhaal is, wordt in de voorstelling gelukkig niet duidelijk, dat zou verstikkend privé zijn. Maar dat het iets vreselijks is, begrijp je vanaf de eerste seconde. In een desolaat gebouwtje ketst een voice-over flarden tekst tegen de muren, repeterend en chaotisch. 'What happened, what happened? Oh my god, oh my god. Don't respond, don't respond.' Het is de stem van de man (Young) die in een hoek zit. Doordat het geluid uit diverse bronnen komt, lijk je in zijn drukke, malende kop te zitten, waarin hartekreten klinken en rationele vermaningen ('ik moet er gewoon mee in het reine komen') en adviezen van anderen.

En dan is het opeens showtime, geheel onverwacht, en brengen vijf subliem veelzijdige dansers aanstekelijke salsa, tap en slapstick, met Young zelf als gelikte gastheer. Onder hen is ook zijn veerkrachtige alter ego Jermaine Spivey, die we twee uur lang in zijn buurt zullen zien, en het verleidelijke duiveltje Tiffany Tregarthen. Het is heerlijk vermaak, dat weer kleur in het leven brengt, precies zoals de verslavingen van veel ptss-patiënten. Maar: het is een tijdelijke ontsnapping, dit theater in het theater. De stoet krijgt iets macabers en put Youngs lichaam zichtbaar uit. En de stemmen zwijgen nog steeds niet.

In een prachtig duet bindt Young de strijd aan met Spivey, zichzelf; een van de ontroerendste scènes in Betroffenheit

Maar Pite's creatieve brein - ze bewees het ook bij het Nederlands Dans Theater, waaraan ze nauw verbonden is - is niet voor één gat te vangen. In de tweede helft van Betroffenheit gaan we meer richting abstractie en daarmee, het klinkt paradoxaal, naar een ongestoord, dieper niveau van emotie. Het toneel is leeg en de dans neemt het voortouw. De dansers, in gewone kleren nu, jagen, rennen, glijden, strompelen. Je kunt er de verwarring van het moment van de ramp in zien, maar ook weer Youngs dissociatieve geest. De teksten worden meer en meer een score.

Een happy end is er niet natuurlijk, maar geleidelijk komt er wel ruimte voor ontsnapping uit deze hel, gaat de man accepteren dat hij ook een slachtoffer is die hulp nodig heeft. 'It's you now.'

In een prachtig duet bindt Young de strijd aan met Spivey, zichzelf, en wordt dan, in complete stilte, opgenomen in een troostende kluwen danserslichamen. Het is een van de ontroerendste scènes in Betroffenheit: nog steeds sprakeloos, maar nu met overgave in plaats van verzet. Op weg naar verwerking.

Tekst gaat verder onder de video.

Culturele toenadering

Het twee weken durende Julidans kent veel producties die draaien om culturele toenadering.

Twee weken lang iconen, vernieuwers en opkomend talent uit de internationale dans, te zien van het Leidseplein en het Vondelpark tot het Bijlmerparktheater en podium Mozaïek in Amsterdam-West: dat is Julidans. Betroffenheit van Crystal Pite en Jonathon Young is een droom van een openingsvoorstelling. En er is meer dat nieuwsgierig maakt. Neem de Spanjaard Pere Faura, die de discodans ontrafelt, en het Israëlische duo Sharon Eyal en Gai Behar, dat wild en meeslepend choreografeert.

Opvallend is het aantal producties dat gaat over culturele toenadering. De Libanese choreograaf Omar Rajeh werkt in Beytna met kunstvrienden van over de hele wereld rond een maaltijd die zijn moeder live bereidt. Oliver Dubois (Frankrijk) maakt voor de 70-jarige Germaine Acogny, wegbereider van de moderne Afrikaanse dans, een solo over 'haar West-Afrikaanse ziel' en de Zuid-Afrikaanse Robyn Orlin test onze ruimdenkendheid in een solo voor de zwarte gay performer Albert Khoza. En dan is er de Griekse theatermaker Euripides Laskaridis. In Titans verkent hij de wereld van voor de rede.

PS: Wie na Julidans fan van Pite is: ze gaat nieuw werk maken voor NDT, in 2018.