Realityster Barbie ontspoorde. Waarom bleven er dan programma's gemaakt worden?

Een casestudy van de machinaties van het realitygenre

Doorgaans reageren traditionele media terughoudend op zelfdodingspogingen van bekende mensen. Ze worden beschouwd als privé, of nou ja, hooguit iets voor in Privé. Maar wat er vrijdagochtend 12 januari in Scheveningen gebeurde, bleef niet voorbehouden aan de roddelbladen en entertainmentrubrieken.

Vrijwel alle kranten meldden dat realitysoapster Samantha de Jong (28), ook wel bekend als Barbie, met spoed naar het ziekenhuis was gebracht. Actualiteitenprogramma's besteedden er aandacht aan en aan de tafel van De Wereld Draait Door werd erover gesproken.

Er was dan ook voer voor discussie. De Jong is al bijna acht jaar het nu eens stralende, dan weer geprikkelde middelpunt van realityprogramma's, een even populair als omstreden genre. In de zucht naar kijkcijfers en spannende, emotionele achtbaan-televisie zouden programmamakers deelnemers bewust in extreme situaties brengen, montage zou gelijk staan aan manipulatie en dan is er ook nog de vervreemdende roem om de roem.

Wie deze kritiek de afgelopen tijd het felst verwoordde? De Jong zelf. In november gaf ze een 'afscheidsinterview' aan roddelblad Story. Na twee realityprogramma's en negen series op RTL5 over haar leven en gezin, uitgezonden tussen 2010 en 2017, was ze van plan de showbizz de rug toe te keren. Ze uitte een stevige beschuldiging aan het adres van de makers. 'De tv-zender en de productiemaatschappij hebben mijn leven laten ontsporen. Ik voelde me net een pop. Wilden ze op tv een 'hysterische Barbie' dan maakten ze me zo overstuur dat ik vanzelf door het lint ging. En als ze een 'vrolijke Barbie' wilden, beloofden ze mij hemel en aarde.' En: 'Ik had jaren geleden al met ze moeten kappen.'

De 'toestand' roept de vraag op waar de grenzen van het realitygenre liggen

Korte lijntjes

Story is doorgaans niet de állerbetrouwbaarste journalistieke bron - zender en producent werd niet om wederhoor gevraagd. Maar de roddelbladen vormden de afgelopen jaren wel het belangrijkste toevluchtsoord voor De Jong en haar getrouwen, qua lief en leed. De lijntjes zijn kort. Op sociale media, waarop de realityster tot haar zelfdodingspoging zeer actief was, weersprak ze het spraakmakende interview niet. In berichten over haar ziekenhuisopname werden haar uitspraken in Story door bijna elk medium aangehaald. 'Recentelijk liet de Haagse zich zeer kritisch uit over de manier waarop RTL met haar zou zijn omgegaan', schreef de Volkskrant bijvoorbeeld. 'Toestand rond Barbie dwingt iedereen tot nadenken', kopte het Algemeen Dagblad boven een tv-column.

Hoe dan ook roept de 'toestand' - niet voor het eerst - de vraag op waar de grenzen van het realitygenre liggen, en wie die moeten bewaken. De ster van de show zelf, de manager, het productiebedrijf dat het programma maakt of de zender die het uitzendt? Of allemaal tegelijk? En welke waarborgen zijn er door de jaren ingebouwd om De Jong en anderen te beschermen of tegen zichzelf in bescherming te nemen?

Tegengestelde belangen

Verantwoording

Voor een eerlijk en volledig verhaal over de mores van het realitygenre, met de casus Samantha de Jong als uitgangspunt, moeten ook details uit het privéleven van De Jong worden beschreven, waarmee dit artikel wellicht bijdraagt aan de beschreven dynamiek.

De Volkskrant heeft geprobeerd de privacy van De Jong zo veel mogelijk te respecteren door alleen details mee te nemen die relevant zijn voor het verhaal en de centrale vraag: wat zijn de grenzen van reality-tv en wie moeten die bewaken?

In overleg met de kliniek waar zij op dit moment verblijft, is besloten het artikel niet aan haar voor te leggen. Contact met media staat haar herstel in de weg, zeggen de behandelaars.

Het zijn lastig te beantwoorden vragen. De Jong en haar familie hebben om rust gevraagd, hoewel de realityster vanuit de afkickkliniek waarin ze momenteel verblijft voor de behandeling van een cocaïneverslaving wel een 'exclusief interview' gaf aan Privé en eerder al belde met Shownieuws (SBS6). Op advies van de kliniek heeft de Volkskrant besloten De Jong niet te benaderen voor dit artikel. Contact met media staat haar herstel in de weg, zeggen de behandelaars. Andere hoofd- en bijrolspelers beschoten elkaar de afgelopen weken vanuit de kolommen in roddelbladen, veelal met tegengestelde verklaringen. Vrijwel iedereen heeft een belang, zowel in financiële zin als op het gebied van reputatie.

RTL en productiehuis Warner Bros. Television Group, het voormalige Eyeworks, houden de luiken dicht 'in het belang van Samantha en haar familie'. Ze houden het bij een 'uitgebreid statement' (zie onderaan dit artikel). De Jongs ex-manager Jake Hampel, inmiddels met haar gebrouilleerd maar naar eigen zeggen nog wel woordvoerder van haar familie, besluit wel zijn verhaal te doen. In een restaurant in Den Haag zegt hij: 'Ik heb de afgelopen jaren steeds moeten kiezen tussen twee kwaden.'

Acht series

Spin-offs

Met de cast van Oh Oh Cherso (2010) konden producent en RTL5 jaren vooruit. Niet alleen Samantha de Jong (Barbie) kreeg spin-offs.

Robert Minderhoud (Jokertje) vierde een vrijgezellenfeest in Las Vegas met Joey Spaan (Matsoe Matsoe) en Tony Wyczynski (Sterretje): Jokertjes Jawoord (2013). Die laatste twee zochten naar een vriendin in Everybody Loves Joey (2013) en In Love with Sterretje (2012).

Bibi Breijman (Kabouter) en Roos van Gelder (Little Princess) deden mee aan Echte Meisjes (2012).

De Jong, destijds 19 jaar oud, werd bekend als de platinablonde en zonnebankbruine Barbie in Oh Oh Cherso. De registratie van de zon-, zuip- en seksvakantie van acht Haagse jongeren trok in 2010 week na week meer dan een miljoen kijkers. Ze was een van de populairste personages, een uitgesproken, schaamteloos type uit een Scheveningse volksbuurt met een voorliefde voor brede mannen die ze zelf 'anabooltjes' noemde. De middelbare school maakte ze niet af.

Na de ski- en vooral après-ski-spin-off Oh Oh Tirol in 2011 mocht ze door met een soloserie: Barbie's Bruiloft, over de opmaat naar haar huwelijk met Michael van der Plas. Kort daarna kregen de twee een dochter (Barbie's Baby) en drie jaar later werd een zoon geboren (Samantha en Michael nemen er nog eentje). In 2017 strandde het huwelijk na acht realitysoaps en een heleboel gefilmde ruzies. Moest dat óók op tv? Het antwoord was van 7 november tot 19 december te zien op RTL5: Samantha en Michael scheiden ermee uit.

Alle sprookjes lopen goed af, maar het mijne niet. Het is niet anders

Samantha de Jong tegen haar moeder, terug in Den Haag

Kijkers van die laatste reeks konden zien dat De Jong zich weinig raad wist met de toekomst. Van der Plas was na Samantha en Michael: enkeltje Torremolinos (2016) achtergebleven in Spanje om een feestcafé te runnen, De Jong en de kinderen woonden inmiddels weer in de oude vertrouwde straat die door de voice-over van het programma steevast bij de naam wordt genoemd.

De woning werd volledig roze geverfd en ingericht met gesponsorde roze meubels. In dat 'barbiehuis' zat De Jong dikwijls met de handen in het haar, vanwege de scheiding en geldzorgen. Tegen haar moeder: 'Weet je waarom ik overspannen aan het raken ben? Ik zit de hele dag met twee kinderen. Ik heb geen doel meer in mijn leven. Ik voel me nu gewoon een niksnut. Ik wil aan mijn toekomst denken, ik wil ook gewoon verder met mijn leven.' Aan het einde van de serie veegt ze tranen uit haar ogen terwijl ze zegt: 'Alle sprookjes lopen goed af, maar het mijne niet. Het is niet anders.'

Lees verder onder de grafiek.

Sterke vrouw

Waarom dan toch die camera? De Jong had twee motieven om een laatste serie te maken, zegt ex-manager Hampel. Hij onderhield na het succes van Oh Oh Cherso in 2010 het contact met de zender en producent. 'Niemand zei tegen haar: ga scheiden en dan maken wij er een programma van. Het was op haar eigen verzoek', zegt Hampel. 'Ze voelde zich miskend en wilde aan de wereld laten zien dat zij een sterke vrouw was die twee kinderen in haar eentje kon opvoeden.'

Een week voordat Samantha en Michael scheiden ermee uit begon, maakte De Jong haar opwachting in het populaire RTL4-programma Chantal blijft slapen. Presentatrice Chantal Janzen overnachtte in het Scheveningse hofje en positioneerde De Jong als hardwerkende moeder. Janzen, tegen de camera aan het slot van de uitzending: 'Zij is echt een goed iemand, er zit niets kwaads in. En respect voor alle moeders die in hun eentje kinderen opvoeden. Het is heel pittig.'

Geldproblemen

Er was nog een andere, belangrijkere reden om de laatste serie te maken - een waardoor je vraagtekens kunt plaatsen bij het begrip keuzevrijheid, als je je leven laat registreren door een cameraploeg: de reeks zou haar voorlopig van haar geldproblemen en schulden afhelpen. Zelf bevestigde ze haar schuldenproblematiek in het interview met Story. Hampel: 'De producent en zender hebben in termijnen betaald op het moment dat haar contract was getekend voor het seizoen. Iedereen heeft meegewerkt om haar financieel op te laten krabbelen.' Heeft hij zich nooit afgevraagd of ze de realityster in deze toestand wel met een serie moesten belasten? 'Alsjeblieft,' zegt Hampel zuchtend, 'het was háár verzoek.'

Al in 2013 moesten de opnamen tijdelijk worden stilgelegd vanwege problemen van De Jong. Het stel zou voor de serie Samantha en Michael willen rust in de tent! langs campings aan de Costa Brava trekken, maar al snel belandde De Jong in een Spaans ziekenhuis nadat ze meerdere keren was flauwgevallen. 'De oorzaak was hyperventilatie', vertelde ze destijds tegen De Telegraaf. 'Toen we op de drukke camping aankwamen, vloog alles mij aan.' Hampel: 'We hadden de drukte op die campings onderschat. Overal Nederlanders: ze kropen onder de tent, hingen aan de tent. Het was bizar.' Het leidde niet tot het einde van de reeks. De Jong werd ondergebracht in een bejaardenpension om de fans bij haar weg te houden. De serie is uiteindelijk een maand later in Nederland afgerond.

Stoppen zou leiden tot een enorme teleurstelling bij alle betrokkenen: de ouders, zwager, schoonzus

Volgens ex-manager Jake Hampel was het kiezen tussen twee kwaden

Stoppen zou hebben geleid tot 'een enorme teleurstelling', zegt Hampel. 'Niet alleen bij Samantha en Michael, maar bij alle betrokkenen: de ouders, zwager, schoonzus' - iedereen die ook werd betaald om op te draven in de serie. 'Voor Samantha en Michael was dit werk.'

Dat is dus die keuze tussen twee kwaden, zegt Hampel. Geen serie betekende geen inkomen. 'Ze bloeide ook op van de aandacht', aldus de ex-manager, die benadrukt dat de camera's ook van háár hielden. Tegelijkertijd bleek steeds - en met de kennis van nu al helemaal - dat de spotlights tot extra problemen leidden. In het interview met Privé, twee weken geleden, zei De Jong: 'Door de reallifesoap was mijn leven een puinhoop geworden, maar ook dat van de kinderen. Waar ik ook kwam, iedereen wilde wat van mij. Berichten dat ik een slechte moeder ben en de hoer speel, kwamen keihard aan.'

Gezondheidsverklaring

Warner was volledig op de hoogte van het noodzakelijke gebruik van kalmeringsmiddelen

Hampel zegt dat producent tot in detail wist hoe het De Jong verging

Duidelijk is dat er een grote afhankelijkheid was van het realityprogramma. Financieel, en ook mentaal. Er was geen ander leven, geen alternatief. De vraag is dan wat de producent en zender hebben gedaan om De Jong te begeleiden. Of sterker: tegen zichzelf in bescherming te nemen.

Deelnemers aan realityprogramma's moeten een gezondheidsverklaring invullen voordat ze het contract met de producent ondertekenen. Daarop wordt bijvoorbeeld gevraagd of ze aandoeningen als diabetes, HIV of astma hebben, maar ook of ze last hebben van psychische problemen. Die gezondheidsverklaring leest vooral als een risico-inschatting voor de producent en verzekeraar. Volgens Hampel, die meerdere realitysterren onder zijn hoede heeft, bekommert Warner Bros. zich wel degelijk om de mentale gezondheid van de deelnemers. 'Bij elke contractbespreking wil de producent weten hoe het gaat', zegt Hampel. 'Zit je lekker in je vel, zijn er thuis problemen? Ze gaan echt niet over één nacht ijs.' Daarnaast bieden de zender en producent hulp aan in de vorm van mental coaches of psychologen.

De producent wist steeds tot in detail hoe het De Jong verging, ook in mindere tijden, benadrukt Hampel. Warner werd 'volledig in kennis gesteld' van Samantha's fysieke en mentale toestand en was op de hoogte van het noodzakelijke gebruik van kalmeringsmiddelen, zegt de ex-manager.

Explosieve sfeer

Een verslaggever die betrokken was bij de eerste programma's rondom De Jong en Van der Plas vindt de situatie 'te complex' om vast te stellen dat de huidige toestand van De Jong een rechtstreeks gevolg is van haar tv-carrière. Omdat hij nog werkzaam is in de tv-wereld deelt hij zijn ervaringen anoniem, zijn naam en achternaam zijn bekend bij de redactie.

Haar spontane, extravagante voorkomen en haar gevoel voor humor zijn 'geweldig voor tv', vindt hij, maar volgens hem was de lage mentale weerbaarheid van De Jong in de latere series merkbaar , zeker na het stoppen van de opnamen in Spanje, in 2013. Hij werkte zelf toen aan andere programma's, maar weet van bevriende medewerkers dat verschillende freelancers niet meer bij De Jong en Van der Plas over de vloer wilden komen vanwege de explosieve sfeer in het huishouden.

De Jong gebruikte verschillende medicijnen om een psychisch probleem het hoofd te bieden

Anonieme medewerker van een van de series

Hij is ervan overtuigd dat het voor alle betrokkenen duidelijk was dat ze te maken hadden met impulsieve en niet altijd even betrouwbare karakters, die geregeld afspraken niet nakwamen en om wie ook als de camera's niet draaiden geregeld reuring was. Zo moest Van der Plas in 2014 voor de rechter verschijnen wegens vuurwapenbezit en handel in hennepgruis en werd het duo eerder al eens veroordeeld tot een werkstraf na een vechtpartij.

Een medewerker van een van de latere series - ook hij wil vanwege zijn werk de Volkskrant alleen te woord staan als zijn naam niet wordt vermeld - geeft aan dat hij zag dat De Jong verschillende medicijnen gebruikte om een psychisch probleem het hoofd te bieden. Het is waarschijnlijk dat de producent en de zender daarvan op de hoogte waren. In ieder geval zouden ze hebben moeten weten.

Verantwoordelijkheid van media

De ups en downs in het huishouden waren vanaf de eerste serie een wezenlijk onderdeel van het programma. Of sterker nog: de aantrekkingskracht. Er gebeurde altijd wel wat met Samantha en Michael, zeggen voormalige medewerkers; dat maakte het duo ook zo aantrekkelijk voor tv.

Maar ten grondslag aan die mediagenieke gebeurtenissen lagen ook reële en serieuze problemen, zo blijkt nu. Die werden buiten beeld gelaten, maar ze beletten de makers blijkbaar niet om toch steeds tot een nieuw seizoen over te gaan. Dat terwijl de zender en producent in een verklaring aan de Volkskrant benadrukken 'als geen ander te weten dat de impact van tv en media groot is'.

'De discussie over de verantwoordelijkheid van media in de breedte bij reality programma's, waar die begint en waar die ophoudt, is relevant en noodzakelijk', zeggen de twee bedrijven in hetzelfde statement. Op inhoudelijke vragen over de totstandkoming van de programma's en de afwegingen die zijn gemaakt, willen ze niet ingaan, 'in verband met de privacy van Samantha en Michael'.

In 2011 schreef Barbara Kuipers het boek Niet te filmen, gebaseerd op haar ervaringen als verslaggever voor realityprogramma's als Dames in de Dop en Temptation Island. Zij wilde destijds een discussie op gang brengen. 'Er wordt nooit openlijk gepraat over wat wel en niet kan tijdens het maken van zo'n programma', zei ze in een interview met deze krant - een vaststelling die nog steeds opgaat.

Als iedereen uit je leven in jouw soap zit, dan zit je als het ware in je eigen Truman Show

Voormalig realityster Ymke Wieringa liet bewust haar privéleven buiten beeld

Jezelf zijn als werk

'Het is niet zo dat een arts of psycholoog gaat uitzoeken of je alles naar waarheid hebt ingevuld', zegt Ymke Wieringa (28) over de verplichte gezondheidsverklaringen. Wieringa was samen met Britt Dekker tussen 2010 en 2014 te zien in diverse realityprogramma's van Eyeworks, nu Warner Bros. Twee keer tekende ze een eenjarig contract met RTL5.

Anders dan de programma's over De Jong draaiden de shows van Wieringa en Dekker niet om hun dagelijkse reilen en zeilen, al droegen ze altijd hun eigen namen. In samenspraak met hun manager besloten de twee destijds dat er niet bij hen thuis gefilmd werd, om een duidelijke scheiding tussen werk en privé te houden. 'Dat is belangrijk als jezelf zijn je werk is', zegt Wieringa.

In De Jongs geval werd er van meet af aan bij haar thuis gefilmd. Wieringa: 'Haar manager, ouders, andere familieleden en vrienden waren ook te zien in de serie. Dat lijkt mij een rare situatie. Als iedereen uit je leven in jouw soap zit, dan zit je als het ware in je eigen Truman Show (film waarin Jim Carrey in een tv-decor blijkt te leven, red.).'

Hoewel zij een deel van haar privéleven afschermde voor de camera's, merkte Wieringa dat het programma alsnog voor een groot deel samenviel met haar privéleven. 'Wat je doet is wie je bent, zo voelde het. Ik was een realitypersoonlijkheid geworden.' Daarover sprak ze één keer met een door de zender aanbevolen coach.

'Als verbreken van slechte relatie'

Wieringa vond het lastig om een streep onder haar tv-carrière te zetten - het was immers een interessante en leerzame periode geweest - maar deed dat in 2014 toch, toen ze merkte dat het programma-aanbod verschraalde en ze iets met haar kunstopleiding wilde doen. 'Ik was 20 toen ik voor het eerst op tv kwam en kan me voorstellen dat Barbie worstelt met dezelfde vraag als ik destijds: wie ben ik als ik geen tv-persoonlijkheid meer ben? Het is als het verbreken van een slechte relatie. De glans er af, maar je weet ook dat je alleen zult zijn als je het uitmaakt.'

Voorheen had ik in ruil voor vervelende meningen een programma, nu had ik alleen nog de nadelen

Het is lastig om te stoppen met een realityserie

Bovendien ben je niet een-twee-drie van je bekende status af, weet zij uit ervaring. 'Ik kwam niet meer op tv, maar werd nog wel herkend en geconfronteerd met vervelende meningen. Voorheen had ik in ruil daarvoor een programma, of ging ik leuk op reis, nu had ik alleen nog de nadelen.'

Ze kan zich ook om die reden voorstellen dat roem sommigen toch blijft trekken, zeker als het uitventen van die roem, bijvoorbeeld met sponsordeals, het enige inkomen oplevert. 'Er zijn niet voor niets zoveel draaideurkandidaten. Voor de makers van realityprogramma's is de vijver om uit te vissen ook niet zo groot als veel mensen denken. Er is na al die jaren nog steeds geen nieuwe Barbie.'

Alles bij het oude

Het is opvallend hoe snel alles weer bij het oude lijkt. Ex-manager Hampel ziet nog altijd weinig kwaad in camera's in het leven van De Jong. Niet in de afgelopen jaren - én niet in de toekomst. Sterker, als de twee nog zouden samenwerken, dan had hij zo twee nieuwe formats uit zijn mouw geschud: Barbie op zoek naar een nieuwe Ken en Samantha in retraite, dat laatste 'als een soort Expeditie Robinson, maar dan met psyche'. 'Door er een programma van te maken kan ze juist laten zien hoe ze terugkomt in de maatschappij en weer kan functioneren. En met het geld zijn de vaste lasten voor een half jaar gedekt.'

Privé tekende op dat De Jong nu droomt van een carrière als 'bikini-atleet': 'Over een jaar wil ik met een topfiguur in mijn bikini staan en meedoen aan wedstrijden: wie heeft het mooiste figuur?'

Ze mocht al op begeleid verlof uit de kliniek om haar lippen te laten opspuiten en aan de vingers prijken inmiddels weer tien knalroze, scherpe nepnagels. 'Ik begin steeds meer de oude te worden', verzekerde ze haar fans.


Reactie RTL en producent Warner Bros

'Wij weten als geen ander dat de impact van media groot is.'

De discussie over de verantwoordelijkheid van media in de breedte bij realityprogramma's, waar die begint en waar die ophoudt, is relevant en noodzakelijk.

We hebben de laatste tien jaar een goede werkrelatie opgebouwd met Samantha en Michael. Elke serie die we hebben gemaakt, is in goed overleg met Samantha, Michael, RTL en Warner Bros. tot stand gekomen. Daarbij is altijd rekening gehouden met de behoeftes, omstandigheden en wensen van zowel Samantha als Michael. De definitieve keuze om een nieuwe reeks te maken, heeft altijd bij hen gelegen. De eerste jaren waren dat er twee per jaar, de afgelopen drie jaar één per jaar.

Het is belangrijk om begeleiding steeds aan te scherpen, bij te sturen en te controleren

RTL hecht groot belang aan goede begeleiding, voor- en nazorg van kandidaten en heeft daarover goede afspraken met producenten. Denk daarbij onder andere aan screenings en de hulp van psychologen. Begeleiding en ondersteuning voor Samantha en Michael tijdens en tussen series door is altijd beschikbaar geweest, omdat wij als geen ander weten dat de impact van tv en media groot is.

Die impact is de afgelopen jaren alleen maar groter geworden met de groei van social media en dat vraagt een andere benadering in hoe je kandidaten van (reality)programma's begeleidt. Het is belangrijk om steeds aan te scherpen, bij te sturen en te controleren. Onlangs heeft dat bijvoorbeeld geleid tot aanpassing en uitbreiding van onze social media training voor kandidaten. Ook zijn we de voorwaarden voor deelname aan programma's aan het herzien om te beoordelen wat er eventueel beter kan. We maken daarbij ook gebruik van externe specialisten.

We moeten ervoor zorgen dat we ervan leren en het de volgende keer nog beter doen

Het is onmogelijk om alles te voorzien of te ondervangen en kandidaten hebben ook een eigen verantwoordelijkheid. De dialoog hierover is en blijft een vast onderdeel van de dagelijkse realiteit van zowel zender als producent. Achteraf is het altijd makkelijker om te zeggen dat je dingen anders had kunnen doen, maar het verleden kunnen we niet veranderen. We moeten ervoor zorgen dat we ervan leren en het de volgende keer nog beter doen.

We gaan verder inhoudelijk niet in op contractuele en financiële afspraken of de begeleiding, dat is iets tussen Samantha, Michael, Warner Bros. en RTL. Ook willen wij niet ingaan op uitspraken over Samantha's gezondheid en persoonlijke omstandigheden in verband met haar privacy.


Tv-recensie: Als gespeculeer over Barbie leidt tot zelfkritiek bij RTL Boulevard, blijft het angstvallig stil


Samantha 'Barbie' de Jong voelt zich 'geestelijk verkracht' door RTL. Wie heeft er boter op het hoofd, vraagt tv-recensent Haro Kraak zich af?