Bas Jan Ader, I'm Too Sad To Tell You, 1971.
Bas Jan Ader, I'm Too Sad To Tell You, 1971. © The Bas Jan Ader Estate

Films Bas Jan Ader van Boijmans Rotterdam naar Stedelijk Museum

Het Rotterdamse Boijmans moet de populaire absurdistische films van kunstenaar Bas Jan Ader teruggeven aan diens weduwe, die ze dan uitleent aan het Amsterdamse Stedelijk.

Het Stedelijk Museum Amsterdam krijgt zes originele 16mm-filmpjes in bruikleen die het werk zijn van de sinds 1975 vermiste kunstenaar Bas Jan Ader. Dat heeft diens weduwe, de 76-jarige Amerikaanse Mary Sue Ader-Andersen, bepaald. Zij won vorige week een rechtszaak over het (beroemd geworden) filmmateriaal van Museum Boijmans Van Beuningen. Het museum in Rotterdam moet de films binnen dertig dagen aan haar afstaan.

Vermist

Ader-Andersen had het materiaal in 1992 aan Boijmans overhandigd toen het museum een aantal door haar man gemaakte foto's kocht. Bas Jan Ader was zeventien jaar eerder op 33-jarige leeftijd vermist geraakt tijdens een solo-oversteek van Amerika naar Europa, in een nog geen vier meter lange zeilboot. Die tocht was onderdeel van zijn kunstproject In Search of the Miraculous.

Volgens de weduwe heeft zij de zes films niet geschonken aan het museum, maar in bewaring gegeven. Zij wilde de overeenkomst in 2014 opzeggen omdat zij er niet langer vertrouwen in had dat het museum goed met de werken omging. Boijmans had de films opgeslagen bij een gespecialiseerd bedrijf, dat failliet was gegaan, waarna de spoelen volgens Ader-Andersen enige tijd zoek waren geweest.

Eigenaar

Boijmans-directeur Sjarel Ex weigerde de films terug te geven, omdat zijn museum eigenaar daarvan zou zijn geworden. Bovendien zei hij bang te zijn dat Ader-Andersen ze zou verkopen of zelfs opknippen om geld te verdienen. Hij verwees daarbij naar een artikel in een Amerikaans kunstblad in 2004 over de verkoop van niet door Bas Jan Ader geautoriseerd materiaal.

Ader-Andersen zegt telefonisch vanuit de Verenigde Staten 'dat Sjarel niet weet waarover hij praat'. 'Het spijt me dat hij niet goed geïnformeerd was over mijn intenties.' Ze stelt dat ze de originele films wil veiligstellen en nimmer zal verkopen of opknippen. 'Ze zijn de kern van Bas Jans oeuvre.'

Uitspraak

In juni vorig jaar deed een rechter in Rotterdam de voorlopige uitspraak dat het filmmateriaal terug moet naar de weduwe, omdat uit getuigenissen was gebleken dat het om bewaarneming ging. De twee partijen probeerden toen de zaak in der minne te schikken. 'Maar Boijmans bleef weigeren de eigendom van Ader-Andersen te erkennen. Het museum ging elk gesprek daarover uit de weg', zegt haar advocaat, Matthijs Kaaks.

Daarom heeft de weduwe de rechtszaak alsnog doorgezet. Op 6 januari van dit jaar vonniste de rechter dat Boijmans dertig dagen heeft om al het filmmateriaal aan haar terug te geven. Doet het museum dat niet, dan moet het elke dag vijfduizend euro betalen tot een maximum van 100 duizend euro. Museum Boijmans behoudt wel het vertoningsrecht van de films, al is dat niet een exclusief recht.

Kopieën van de originele 16mm-films zijn veelvuldig door het museum in Rotterdam uitgeleend omdat het absurdistische werk van de in Winschoten geboren Ader de nodige cultstatus geniet. In de 45 jaar geleden geschoten filmpjes hangt hij aan een tak tot hij in de sloot daaronder valt, fietst hij een Amsterdamse gracht in of rolt hij van het dak van zijn huis in Amerika af. Het meest bekend is I'm too sad to tell you, waarin de kunstenaar 3,5 minuut voor de camera huilt. Een kopie van die film is permanent te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Bruikleen

Stedelijk

Het Stedelijk Museum Amsterdam heeft tot nu toe geen kunst van Bas Jan Ader in zijn collectie. Wel organiseerde het in 1988 als eerste museum in de wereld een solotentoonstelling van de dertien jaar ervoor op zee verdwenen kunstenaar.

Ader-Andersen zegt in september vorig jaar met de directeur van het Stedelijk in gesprek te zijn geraakt over bruikleen van de films. 'Beatrix Ruf is erg geïnteresseerd in het werk van Bas Jan. Ik heb haar een paar keer in Amsterdam gesproken. Zij is een geweldige persoon om mee samen te werken. Misschien blijven de films wel eeuwig in bruikleen bij het Stedelijk. Dat is een beslissing voor mijn zoon na mijn dood.'

De weduwe wil dat de films worden bewaard bij EYE, omdat het Amsterdamse filminstituut over speciale opslagfaciliteiten beschikt.

Stedelijk-directeur Beatrix Ruf stelt dat ze niet wist dat Ader-Andersen de films in bruikleen aan haar museum wil geven. 'Dit is een enorme verrassing. Ik heb haar twee keer ontmoet. Ik was aan het onderzoeken hoe we het werk van Bas Jan Ader een grotere aanwezigheid kunnen geven in Nederland. Zijn werk is zo belangrijk dat het een thuisbasis moet krijgen.'

Ruf benadrukt dat ze zelf geen enkele poging heeft gedaan om de films naar Amsterdam te krijgen, ook al wist ze van de strijd tussen Boijmans en de weduwe. Ze zegt dat ze zal onderzoeken of (kopieën van) de films in haar museum kunnen worden getoond op het moment dat de bruikleengave een feit is.