Schaken Tegen racisme

Zwart begint... omdat schakers ook willen tonen dat ze tegen racisme zijn

Krachtig klinkt de missie van wereldkampioen Magnus Carlsen en de Nederlandse grootmeester Anish Giri in hun campagne Move to Equality. Waarom mag de schaker met wit altijd beginnen? In de strijd tegen racisme en discriminatie draaiden ze de rollen om.

Carlsen opent met zwart tegen Giri in hun campagne Move to Equality.

‘Wit begint altijd in het schaken. Die regel had niets te maken met ras of politiek. Maar we kunnen hem breken als een boodschap voor iedereen, die gelooft dat kleur voordeel moet opleveren. In het schaken of het leven zelf.’

En dus speelden Carlsen (28) en Giri (24) vorige week in een schaakcafé in de Noorse hoofdstad Oslo een partij, waarbij de regels werden aangepast. Carlsen deed de eerste zet met zwart, Giri was de achtervolger met de witte stukken.

‘Het was vreemd om met een andere mindset te schaken’, zegt Giri, in het filmpje op Twitter en de Facebookpagina van Carlsen. ‘Maar zo kunnen we mensen helpen om hun mindset in het echte leven te veranderen.’

De regel in het schaken is nooit bedoeld om de witte suprematie te benadrukken, zegt Giri. ‘Schaken is uiteraard niet racistisch. We wilden wel de symboliek omdraaien. Mensen dwingen na te denken waarom kleur bepalend zou moeten zijn in de samenleving. In het schaken konden we het treffend visualiseren dat het niet mag uitmaken of wit of zwart begint. Als een signaal dat de maatschappij racisme en discriminatie niet mag accepteren.’

Giri werd benaderd door het management van Carlsen om mee te werken aan een project voor de Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie. ‘Deze campagne past ook bij mij. Ik ben een kind van drie culturen, opgegroeid in Nederland met een Nepalese vader en een Russische moeder. In het schaken werk ik bovendien met mensen van diverse komaf. En ik realiseerde hoe je als schaker gewend bent om naar kleuren te kijken.’

Initiatief

In de schaaksport heeft wit traditioneel het initiatief en moet de speler met zwart eerst een achterstand inlopen. ‘En door nu de volgorde in zetten te veranderen lijkt het verschil in kleur weer groter dan het lijkt’, zegt Giri, lachend. ‘Je hebt nog steeds met voordeel met wit, met het risico dat je minder alert bent. De zwartspeler is vaak scherper, eerder klaar voor het gevecht.’

Giri en Carlsen hebben de partij in Oslo niet uitgespeeld, als een statement dat hun spel met andere regels geen winnaar of verliezer kent. Ze constateerden wel dat het schaakspel een andere dynamiek krijgt, wanneer zwart mag beginnen. ‘Het leek soms alsof diverse stellingen plotseling beter waren voor zwart dan voor wit.’

Uiteindelijk ontstaat een neutrale positie, aldus Giri. ‘Na enige tijd maakt het geen verschil meer of zwart dan wel wit is begonnen, zoals ook in een gewone partij een gelijke stand kan ontstaan. Het zettenverloop is vreemd, omdat je bepaalde spelpatronen ook aan de kleur herkent. Met wit kies je normaal gesproken andere openingen dan met zwart. Symmetrische stellingen lijken nog wel op elkaar, asymmetrische stellingen zien er anders uit.’

Het lijkt een futiliteit, maar e4 (wit) en e5 (zwart) of eerst e5 met zwart en dan pas e4 met wit is een andere wereld. ‘De stellingen worden gekker.’

Carlsen en Giri wilden met hun Move to Equality geen revolutie in de schaaksport ontketenen, ze pleiten ook niet voor een nieuwe schaakvorm waarbij bijvoorbeeld na loting ook zwart de eerste zet zou mogen doen. ‘Het ging om de achterliggende boodschap en de videobeelden zijn een krachtig format.

Geen politiek programma

‘Je verwacht dat wit begint en je ziet Magnus de eerste set uitvoeren met zwart. Het zou grappig zijn om een toernooi te spelen, waarin de speler met zwart telkens begint. Maar dat was niet de bedoeling. Move to Equality is geen politiek programma. We roepen slechts op tot verdraagzaamheid.’

De ironie wil dat Carlsen en Giri ook elkaars rivalen zijn. Ze prikkelen elkaar geregeld op Twitter. ‘En als ik iemand wil verslaan is het Carlsen’, zegt Giri, de nummer 4 van de Fide-ranking. Het is immers zijn droom om eind 2020 de WK-match te spelen tegen de regerend kampioen. Bij Shamkir Chess in Bakoe treft Giri vanaf zaterdag ook de nummer 1 van de wereld. ‘Ik beleef nu een tweede piek in mijn carrière.

‘Ik zal er alles aan doen om de volgende uitdager te worden van Carlsen. We zijn geen vrienden, Magnus zoekt zelden contact met mij. Bij sommige spelers vind ik het leuk als ze winnen, Magnus ziet mij graag verliezen. En andersom. Maar deze campagne is groter dan de sport en dus werkte ik graag met hem samen. En het weerspiegelt ook de status van Magnus dat hij het gezicht werd van een project tegen racisme. Ik zag hoe het schaken leeft in Noorwegen.’

Zwart-witdenken

Move to Equality is hooguit een subtiel gebaar om het zwart-witdenken te doorbreken. Voor de wereldtop in het schaken wordt de kleur al steeds minder belangrijk. En is zwart vaak het ‘nieuwe wit’. Giri: ‘Bij Tata Steel in Wijk aan Zee had ik een betere score met zwart dan met wit. Winnen met zwart geeft extra vertrouwen, omdat je in die partij een doorbraak hebt moeten forceren. Misschien geldt hetzelfde voor wit als zwart zou mogen beginnen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden