REPORTAGE

'Zijn naam is Zonderland, maar het had Wonderland moeten zijn'

Met zijn spektakelstuk bij de Spelen van Londen schudde Epke Zonderland de turnsport op. Of zijn oefening school heeft gemaakt, zal vanaf vrijdag blijken tijdens de WK in China.

Epke tijdens zijn voorbereidingen voor het EK. Beeld anp

Epke Zonderland is nooit op zijn handen over de nok van een Friese boerderij gelopen, zoals zijn opa. Toch had zijn olympische oefening iets weg van dat waagstuk. De toeschouwers begrepen instinctief dat ze getuige waren van een uitzonderlijk staaltje acrobatiek.

In het turnen is dat niet vanzelfsprekend. De mannen draaien hun salto's en schroeven in zo'n duizelingwekkend tempo dat de niveauverschillen voor een ongetraind oog nauwelijks op waarde te schatten zijn. Het is een sport voor ingewijden, met jargon als uitgangswaarde en puntenaftrek. Juryleden buigen zich over hoeken en graden en noteren hun bevindingen tot in duizendsten van punten.

Ook de gouden oefening van Zonderland zat vol zinsbegoochelende elementen met namen als Cassina, Kovacs en Kolman, synoniemen voor achterwaartse gestrekte salto met schroef, dubbel gehurkte salto en dubbel gehurkte salto met schroef. De essentie was eenvoudig: hij durfde zichzelf ondersteboven over de rekstok te gooien, driemaal op rij. Hij vloog, als enige van de finalisten.

Over Zonderlands superioriteit bestond net zo weinig twijfel als over die van Usain Bolt op de sprint. BBC-presentatrice Sue Barker vatte dat de opwinding misschien wel het best samen. 'Zijn naam is Zonderland, maar het had Wonderland moeten zijn.'

Zonderland tijdens het Gymgala in Almere, eind 2013. Beeld Jiri Büller

NOC*NSF

De invloed van de gouden oefening is groot, zeggen zijn collega-turners en coaches. In Nederland is de sport populairder dan ooit. Turnen wordt serieuzer genomen door organisaties als NOC*NSF. Er is gemakkelijker geld te vinden voor ambitieuze projecten, zoals de poging voor het eerst een mannenploeg naar de Zomerspelen te krijgen. Dat streven staat vanaf vrijdag centraal bij de WK turnen in het Chinese Nanning.

Voor turners is het gemakkelijker te geloven dat de wereldtop bereikbaar is. Bondscoach Mitch Fenner: 'Epke heeft twee armen en twee benen, net als de andere jongens in de ploeg. Hij heeft al die andere gasten laten zien wat mogelijk is.'

Privé-coach Daniel Knibbeler: 'Ze weten nu; we horen erbij, de Chinezen zijn te verslaan. Je kunt in deze sport op het hoogste niveau meedraaien, een lekker zakcentje verdienen en ook nog stoer worden gevonden. Dat heeft Epke bewezen.'

De invloed is niet beperkt gebleven tot Nederland. De gouden oefening, met de verbluffende combinatie van vluchtelementen, heeft wereldwijd tot discussie geleid onder trainers, turners en juryleden. Dat het spektakel van Zonderland aansloeg buiten het beperkte groepje turnkenners ontging niemand. Was dit spektakel de toekomst?

Circus

Of school er misschien een bedreiging in de combinatie van salto's en schroeven boven de lat? Kwam Zonderland met zijn halsbrekende toeren niet gevaarlijk dicht bij het circus? Dat is vloeken in de kerk. Het circus is het laatste waarmee de turnsport geassocieerd wil worden (al verlangde opa Zonderland naar een rondtrekkend bestaan als acrobaat).

Na elke Zomerspelen stelt de turnsport het puntensysteem voor de jury opnieuw vast. Bondscoach Fenner: 'De invloed van Epke is dat de nieuwe puntencode, van 2013, de grote vluchtelementen waardeert. Dat is niet gedaan om Epke te bevoordelen, maar het is een deel van het specialisme dat ze hebben willen waarderen.'

Knibbeler verwacht dat buitenlandse toppers het voorbeeld van Zonderland zullen volgen. 'De combinaties van Epke worden hetzelfde beoordeeld, terwijl andere vormen minder punten opleveren. Dat dwingt de rest van de wereld om soortgelijke dingen als Epke te gaan doen.'

Toch is de turnsport niet volledig gezwicht voor de smaak van het grote publiek. De eisen aan de zorgvuldige uitvoering zijn verscherpt. Rechte armen, benen bij elkaar: de bijkans militaire esthetiek van de turnsport mocht niet verloren gaan. Zonderland offerde die in Londen bewust op aan zijn zweefvluchten.

Epke dit voorjaar in Sofia, waar hij een bronzen en gouden medaille won. Beeld epa

Fenner: 'Alleen met trucs kun je niet winnen, je wint op stijl. Dat is het grote verschil tussen het circus en de turnsport: het gaat niet om wat je doet, het gaat erom hoe je het doet. Die integriteit van de sport hebben ze willen beschermen met de nieuwe code. Je kan een showbink zijn, maar de esthetiek moet ook kloppen.'

De Britse bondscoach, die wegens gezondheidsklachten niet aanwezig is bij de WK in China, vindt de afweging correct. Zelfs als het publiek die niet kan volgen.

Dat gebeurde bijvoorbeeld in 2010, bij de WK in Rotterdam, waar de show van Zonderland door de jury lager werd aangeslagen dan de onberispelijke stijl van de Chinees Zhang Chenglong. Die won de titel met een vernuftige combinatie van handgrepen: knap volgens het juryboek, niet te volgen voor het publiek. Dat zag Zonderland als winnaar. Hij bezorgde ze plaatsvervangend hoogtevrees.

Volgens Fenner brengt de sport zichzelf in gevaar als die zwicht voor de zucht naar spektakel. Turnen mag niet de kant op van Cirque du Soleil, al is dat een miljoenenbusiness en leeft de mondiale turnsport hoofdzakelijk van overheidsfinanciering.

Turnesthetiek

Fenner gelooft dat ook ongeschoolde toeschouwers de strenge turnesthetiek waarderen, wellicht zonder het te beseffen. 'De mensen zijn niet gek. Ze zien echt het verschil wel tussen een driedubbele salto in het circus of de turnzaal. In het circus trek je je knieën gewoon verder uit elkaar, zodat je sneller roteert. In het turnen kost dat je punten.'

Alleen het verbeteren van de techniek helpt de turnsport vooruit, meent Fenner. 'Dat verlegt de horizon. Vergeet niet: de grenzen aan wat deze jongens kunnen, hebben we niet bereikt. De enige limiet is: hoe goed en veilig kunnen ze het doen. In het circus kun je een gokje wagen, in de turnsport behoor je dat niet te doen.'

In de trainingen van Zonderland is de nadruk sinds Londen verschoven van spektakel naar stijl. In turnjargon: van de moeilijkheidsgraad (D-score) naar de uitvoering (E-score).

De olympische combinatie van drie vluchtelementen heeft hij niet meer uitgevoerd, mede door de voorrang die hij gaf aan zijn tijdrovende studie geneeskunde. Hij won de wereldtitel vorig jaar met een combinatie van twee zweefmomenten, onderbroken door een volledige zwaai aan de rekstok. Bij de EK was een combinatie van een dubbele en enkele vlucht zelfs voldoende voor de hoofdprijs.

Opgeruimd

Hij overtuigde de jury's ook door zijn oefeningen netjes te doen. Hij is volgens Fenner sinds de Spelen van Londen een betere turner geworden. 'Hij heeft zijn oefening opgeruimd.'

Op de WK is de kans klein dat Zonderland zijn olympische combinatie uitvoert, laat staan dat hij zich waagt aan de viervoudige reeks die hij al eens heeft vertoond in een training. Toch is dat de hoofdweg naar onsterfelijkheid, wat de jury ook vindt van de uitvoering.

Cirque du Zonderland: opa zou het prachtig hebben gevonden.

Misschien komt het nog, in Rio de Janeiro. Knibbeler: 'Je moet een balans zoeken tussen spektakel en stijl, maar de truc is ook om in de kracht van je sporter te gaan zitten. Het turnen heeft altijd pioniers gekend. Daar is Epke er een van. Hij is het best in het uitvoeren van uitzonderlijke dingen.'

PLOEGGENOTEN OVER EPKE

Casimir (midden, boven), Michel (rechts, boven), Boudewijn (rechts, onder), Epke (midden, onder) Beeld anp

Michel Bletterman

'Ze zeggen altijd: als je presteert, word je beloond. We willen met de turnploeg naar Rio de Janeiro, daar draait ons programma om. Epke heeft daarvoor de deuren geopend. Er komt veel geld binnen, dat wordt allemaal in ons geïnvesteerd. Ik turnde eerst voor pride and glory. Ik moest zelf mijn sponsors zoeken. Toen kwam de crisis. Dat maakte het moeilijk voor mij als onbekende sporter. Doordat Epke goud heeft gehaald, kwam er toch geld. Daardoor krijg ik ook een soort salaris.'

Boudewijn de Vries

'De invloed van Epke is voor een deel onbewust. Je gaat toch denken: een Nederlander kan dus ook olympisch kampioen worden. We trainen niet voor niets. Het geloof dat we in Rio kunnen komen, is een stuk groter geworden. In het dagelijks leven merk ik het ook. Eerst was het: wat doe je? Turnen. Is dat niet voor vrouwen? Als ik nu zeg dat ik aan turnen doe, beginnen ze meteen over Epke. Ze kennen niet alleen de rekstok, maar soms zelfs alle toestellen.'

Casimir Schmidt

'Hij heeft iets gedaan wat nog nooit iemand heeft gedaan. Een ploeggenoot van je! Dat heet interdependentie: ik was blij voor Epke, omdat Epke het had gehaald. De zege heeft zeker impact gehad op mijn gesteldheid. Mijn insteek van het turnen is veranderd. Opeens worden er dingen mogelijk. Ik wil niet zeggen dat we als team deze route naar Rio niet hadden kunnen doen als Epke niet had gewonnen, maar het is een stuk gemakkelijker. Mensen geloven erin, omdat hij heeft laten zien wat mogelijk is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden