'Ze mopperen, maar gehoorzamen wel'

Met Milaan - San Remo begint vandaag de serie van grote wielerklassiekers. Een nieuw seizoen, nieuwe voornemens. De epo-controles, waarmee vorig jaar werd begonnen, worden verdubbeld en moeten uitmonden in een sluitend gezondheidssysteem....

BART JUNGMANN

LON Schattenberg, dopingexpert bij de internationale wielrenunie, praat graag in beeldspraak. Bijvoorbeeld in antwoord op de vraag of hij zijn zoon zou aanmoedigen beroepscoureur te worden.

'Natuurlijk weet ik dat het een zware, veeleisende sport is, maar dat zou in mijn advies geen rol spelen. Ik heb ook besloten om mijn kind in Nederland te laten opgroeien, terwijl de hele wereld denkt dat het een hasjhol is. Dat is echt zo, hoor! In het buitenland wordt echt gedacht dat je overal op straat hasj kunt kopen.'

De grote stad lijkt ver weg in het Limburgse Merkelbeek waar de gepensioneerde bedrijfsarts woont. Maar achter de heuvels lonkt Heerlen.

Dokter Schattenberg loopt al lang mee in de wielerwereld. Toen hij in militaire dienst zat, vroegen andere dienstplichtigen of Schattenberg ze medisch wilde begeleiden in hun verwoede pogingen hard te fietsen. Van dat liefdewerk kwam een WK in Frankrijk. Van de KNWU, de nationale wielrenbond, kwam de UCI, de internationale wielrenbond.

Lon Schattenberg leerde de verlokkingen van stimulerende middelen kennen, hoe de risico's daarvan niet onderschat mogen worden, hoe de verhalen over massaal gebruik gerelativeerd moeten worden.

- Bestrijdt u doping omdat het een gevaar voor de gezondheid is of omdat het de wedstrijd oneerlijk maakt?

'Dat eerste, al hangt het er natuurlijk wel vanaf over welk product we het hebben. Maar afgezien daarvan zijn er in de sport zoveel vormen van ongelijkheid dat dat kleine beetje efedrine niets uitmaakt. Je hebt mensen die rijk in de sport stappen, die zich het mooiste en het duurste materiaal kunnen veroorloven. Dat heeft een veel grotere invloed dan al die kleine prutstroepjes.

'Er wordt in het algemeen hysterisch op doping gereageerd. Met een paar koppen koffie sta je al te boek als dopingzondaar. Dat vind ik pas echt slecht. Ik snap wel hoe het werkt in de media. Het is lastig om in de krantenkop onderscheid te maken in doping. Maar nu wordt het allemaal in dezelfde modderpoel gegooid. Natuurlijk, doping mag niet, maar iemand in het gezicht spuwen mag ook niet en dat vind ik veel erger.'

- Maar daarmee zet je iemands gezondheid niet op het spel.

'Klopt, maar met een paar microgram cafeïne doe je dat ook niet. Er wordt alleen vanuit een algemene bescherming tegenop getreden, omdat het niet uit de hand mag lopen. Ergens moet je een limiet stellen. Net zoals met alcoholgebruik in het verkeer. Op zich is een borreltje geen probleem. Veel mensen kunnen dan nog prima functioneren. Maar in zijn algemeenheid kun je het niet toestaan omdat het anders uit de hand loopt.'

Toch is de UCI zijn strijd tegen doping voortdurend aan het nuanceren. Schattenberg: 'Dat is de reden waarom wij in vergelijking met andere sporten altijd lagere straffen hebben gekend. En wat krijgen we dan te horen? Die klungels van de UCI zijn voor doping. Alsof hoge straffen helpen stoute dingen uit te bannen.'

- Dat klinkt een beetje als de Nederlandse benadering van het drugsprobleem.

'Zou best kunnen, ja. Het is een link die buitenlanders zeker zullen leggen. Ik zat met Hein Verbruggen (voorzitter UCI) in de antidoping-commissie van de KNWU en nu doen we hetzelfde bij de UCI. We doen dat op een voor een aantal landen wel erg genuanceerde manier. Voor veel mensen zal dat moeilijk te volgen zijn, alsof we dopingzondaars in bescherming nemen.'

Zo is het ook weer niet, zegt Schattenberg, maar hij laat liever een dopingzondaar ontsnappen dan een renner ten onrechte als dopingzondaar aan de schandpaal nagelen. 'Je moet de maatschappij beschermen, maar niet ten koste van individuen. Boven alles moet je waken voor vals positieven.'

Daarom ook werkt de UCI met een eigen lijst van verboden middelen en hanteert ze niet, zoals andere sporten, die van het Olympisch Comité. 'Het IOC is een sportkoepel die ook over kleiduivenschieten gaat. Op die lijst staan producten als betablokkers die er bij ons niet toe doen.'

Ook de eigen lijst dient voortdurend verfijnd te worden, in geval van nandrolon bijvoorbeeld. 'Hardliners zeggen: als je nandrolon vindt, hup aan de schandpaal. Maar zo eenvoudig ligt het niet. We hebben hier bijvoorbeeld het geval van het meisje Brunen gehad, die norandrosteron zelf aanmaakte tijdens haar menstruatiecyclus.

'Maar nandrolon wordt ook in diermesterij gebruikt om vlees aan te zetten, dus dan vind je het ook terug bij mensen die dat vlees gegeten hebben, zij het in verdomd kleine hoeveelheden. Maar naarmate de apparatuur verfijnder wordt, is het makkelijker te vinden.

'Het is het eenvoudigst om het oordeel van een laboratorium als absoluut te beschouwen. Maar de interpretatie kan een heel ander verhaal opleveren. Dat is net zoiets als meeroken. Het zal niet veel zijn, maar toch zul je nicotine in de longen aantreffen. En dan is het toch ook niet: hup aan de schandpaal?'

- Holt u als dopingbestrijder niet achter de wetenschap aan? Het ene middel is nog niet getraceerd of de ploegarts komt met een ander op de proppen.

'U kunt uw huis met een slot, met tralies en met een alarminstallatie beschermen, maar dat wil niet zeggen dat ik niet meer binnenkom. Ik pak een bulldozer en ik ram overal doorheen. Zo zal er altijd wel iemand zijn die iets gebruikt wat een positief effect heeft en niet op de lijst staat. Ik verzet me alleen tegen het beeld van een dopingmaffia.

'Stel: u bent renner. U gaat vlak voor een belangrijke wedstrijd hoesten en u neemt iets waardoor u weer meer lucht krijgt. Meer lucht is meer zelfvertrouwen. Als er nu van alles verboden is, probeert u wat anders. En dat blijkt zo goed te werken dat u denkt: dit is fantastisch, dit moet ik vaker gebruiken. Zo ontwikkelt dat middel zich tot een dopingproduct. Het krijgt een bepaalde status. Zo onschuldig ontstaan die dingen vaak.'

- Maar we hebben net de affaire-Sanders achter de rug en zo onschuldig was dat allemaal niet.

'Ik ben daar eerlijk gezegd niet zo van geschrokken. Het was een bevestiging van wat er toen al over PDM rond ging.'

- Maar dat zijn toch excessen geweest?

'Overal waar mensen leven en werken, zijn excessen. Wordt er gebruikt? Ja, er wordt gebruikt. Een wrijfsel voor dit, een wrijfsel voor dat en rond al die wrijfsels zit een soort mystiek. Ik vraag me alleen af of in het wielrennen excessen vaak voor komen. Ik denk dat ik minder wantrouwig ben dan veel anderen. Ik denk dat het allemaal wel meevalt. Maar omdat iedereen zo wantrouwig is jegens iedereen ontstaat het idee dat er wel iets moet bestaan.'

- Dus de wielersport wordt niet beheerst door allerlei medicijnmannen?

'Ik ben bang van wel, juist vanwege het vooroordeel dat je in de wielersport wat extra's nodig hebt en vanwege het vooroordeel dat de anderen ook van alles gebruiken. En dan kunnen ze van de UCI wel zeggen dat het meevalt, maar dan zullen er wel nieuwe producten zijn, waarvoor je naar een echt goede dokter moet.

'Een ploegarts zit daarom in een moeilijke situatie. Ik weet dat maar al te goed. De mensen komen met een klacht en als je dan zegt dat het vanzelf wel over gaat, ben je geen goede dokter. Voor zo'n nuchtere diagnose zijn ze niet gekomen. Ze verwachten een receptje. Doe je dat niet, dan ben je gauw failliet.

'Ik denk dat er een wrijving is tussen beroepsethiek en economie. Dat zal overal zo zijn, maar in de sport wel in het bijzonder. Een wielerorganisatie trekt een ploegarts aan om ongemakken te voorkomen, maar ook om mee te denken over de vraag: hoe valt er meer uit te halen?

'En het is onomstotelijk een feit dat een wielrenner met normaal eten en drinken niet kan bijhouden wat hij aan energie uit geeft. Een marathonloper doet zes marathons per jaar, een wielrenner doet er wel honderd. Die is dus veel vlotter toe aan inzinkingen en dan is-ie letterlijk en figuurlijk gezien. Dus is er wat extra's nodig. Geen wondermiddel om te winnen, maar een middeltje om weer mee te komen.'

- UCI-voorzitter Verbruggen zegt dat het wielrennen in een lastig parket zit. Er wordt als in geen andere sport op doping gecontroleerd en daaraan dankt het zijn slechte naam.

'Dat is ook zo. Wij doen waanzinnig veel controles, verreweg de meeste van alle sporten, zelfs in absolute zin. Alle sporten bij elkaar doen er vijftigduizend. Wij doen er daarvan een kleine twaalfduizend. Dat is bijna 25 procent en dan zijn wij bijvoorbeeld in vergelijking met de atletiek maar een klein clubje.

'Je betaalt er een hoge prijs voor. In zekere zin zet je zelfs het voortbestaan van je sport op het spel, maar het is een strijd die volgens ons gestreden moet worden. Niet om doping uit te bannen, maar om het tot een acceptabel niveau terug te brengen. Opdat de renners zeggen: het kan ook zonder. Een mentaliteitsverandering teweeg brengen.'

- Passen de epo-controles in dat streven?

'Ik plaats het eerder in dat streven naar bewaking van de gezondheid. Eigenlijk is het een dopingcontrole langs een omweg met de nadruk op het gezondheidseffect en niet op het bedriegerij-effect.

'Het is een preventief systeem, waarin de verantwoordelijkheid ligt bij degenen die er het meest invloed op uitoefenen: de topsporter en zijn werkgever. Ze hebben er bovendien zelf om gevraagd en dat maakt het systeem zo uniek. Als het ergens een verband mee heeft, dan eerder met de bestaande achterdocht dat anderen dingen doen, die niet gevonden worden bij de controles.'

Milaan - San Remo beleefde vorig jaar als eerste belangrijke wielerkoers de primeur van de bloedcontroles. Een medisch team van de UCI bezoekt daarbij onaangekondigd wielerploegen om voor het begin van een koers de dikte van het bloed vast te stellen.

Is het zogenoemde hematocriet hoger dan 50 procent, dan duidt dat op mogelijk gebruik van epo, een middel dat het uithoudingsvermogen verhoogt. De renner krijgt dan een startverbod tot hij weer onder het gewraakte niveau zit.

De controles worden dit jaar verdubbeld, dankzij de financiële bijdrage van de ploegen en zijn de opmaat tot een algemeen systeem, waarbij wielrenners een paar keer per jaar worden gecontroleerd op lichamelijke afwijkingen die een gezondheidsrisico vormen.

'Het is eigenlijk net zoiets als de arbeidsdienst doet. Die onderzoekt bijvoorbeeld het bloed van mensen die in een verffabriek werken. Is het loodgehalte te hoog, dan mag de werknemer de fabriek niet meer in.'

- In januari vorig jaar, voor het begin van de epo-controles, zei u dat het aantal startverboden enorm zou meevallen.

'En ik heb op een zelfs voor mij onverwachte manier gelijk gekregen. Ik denk dat het gemiddelde hematocriet van 45,5 procent een complete rehabilitatie van het wielrennen is.

'Op de 750 controles hebben tien renners een startverbod gekregen terwijl ons van alle kanten is verzekerd dat de grens van 50 procent eigenlijk veel te scherp is. Eerlijk gezegd denk ik ook dat een paar startverboden ten onrechte waren. Maar we hebben besloten die norm niet te verhogen. De renners willen het zelf niet en je geeft dan toch meer mogelijkheid om te rommelen.

'Het goede van dit systeem is dat het zelfregulerend is. Dat een renner als Chiappucci vorig seizoen voor de Ronde van Italië een startverbod heeft gehad, is een ramp voor zijn wielerploeg.'

- Hij dreigde met een juridische procedure tegen de UCI.

'Dat hebben er meer gedaan. Er is moord en brand geschreeuwd, maar niemand is naar de rechter gestapt. Ik vergelijk het met de veiligheidscontrole voordat je een vliegtuig instapt. Je moet door zo'n metaaldetector en dan moet je weer terug omdat er toevallig een spijker in je schoen zit. Je moppert, maar je gehoorzaamt toch, omdat je ook wel beseft dat het in ieders bestwil is.'

- Weer een metafoor!

'Dat doe ik mijn hele leven al.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden