INTERVIEW

Wijk aan Zee en de Brad Pitt van het schaken

Magnus Carlsen (24) keert niet alleen als wereldkampioen terug naar Wijk aan Zee voor het 'Wimbledon van de schaaksport', maar ook als een soort rockster.

Magnus Carlsen wordt in Wijk aan Zee gevolgd door een Noorse tv-ploeg die elke dag een item over hem maakt.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zelfs vader en leermeester Henrik Carlsen is een loopjongen geworden in het gevolg van zijn beroemde zoon Magnus. Vier managers behartigen de zaken van de tweevoudig wereldkampioen schaken om de gekte in Noorwegen enigszins te beteugelen. 'Buiten mijn vaderland kan ik rustig over straat', zegt Carlsen lachend. Toch pronkt ook het schaaktoernooi in Wijk aan Zee met een 24-jarige icoon, die zijn sport allang is ontstegen.

We verhuizen naar kamer 408 in het hotel aan de duinen in Wijk aan Zee, waar Carlsen vanaf het balkon de rook van staalfabrieken kan zien. Vergeet het beeld van de morsige grootmeester, die gehuld in sigarenrook het kunstzinnige karakter van het schaakspel illustreert; Carlsen draagt een speciaal jasje, met daarop de namen van zijn voornaamste sponsors. De wereldkampioen schaken is een merk geworden.

Alle partijen bij de WK-matches tussen Carlsen en de Indiër Viswanathan Anand werden in Noorwegen rechtstreeks uitgezonden op televisie. Ook tijdens de Tata Steel Chess Masters kunnen de Noorse tv-kijkers alle zetten volgen van hun held. Carlsen moest zelfs tot vervelens toe uitleggen dat hij nog geen vaste relatie heeft. 'Mijn landgenoten hoeven niet zo lang meer te wachten', zegt hij, grijnzend.

Carlsen werd om zijn geniale spel al de Messi van het schaken genoemd, al spiegelt hij zich als fan van Real Madrid liever aan Ronaldo. De Mozart van het schaken was Carlsen al als tiener. Maar als het uithangbord van spijkerbroekenfabrikant G-Star verdiende hij een nieuwe bijnaam. Vanwege de sexy commercials wordt Carlsen nu ook de 'Brad Pitt van het schaken' genoemd.

Chess Rocks is het motto van de 77ste editie van het toernooi in Wijk aan Zee. Carlsen wordt dan ook als een rockster onthaald, al houdt hij liever afstand van dat imago. 'Die filmpjes en fotoshoots voor de sponsor zijn leuk om te doen, maar ik geniet veel meer van het schaken. Daarom heb ik ook het aanbod afgeslagen om te acteren in een nieuwe Star Trek-film. Het is mijn wereld niet, ik ben schaker.'

Carlsen zal ook geen tattoo van een dame of een koning op zijn lichaam aanbrengen. 'Tattoos vind ik niks. Ik hoorde dat je geen bloed kunt afstaan als je tattoos hebt. Dat vind ik een voorname reden om ze niet te nemen.'

Als wereldkampioen keert Carlsen terug naar het dorp in Nederland waar hij in 2004 zijn doorbraak beleefde door op 13-jarige leeftijd de C-groep te winnen. 'Nu word ik overal gevolgd, maar ik ervaar het niet als een last. Het is juist mooi dat elk schaaktoernooi met mij als deelnemer een topevenement wordt. Het motiveert me nog meer om tijdens die toernooien iets speciaals te creëren.'

Tennisser Roger Federer vertelde ooit dat hij pas druk voelde toen hij op Wimbledon terugkeerde als titelverdediger. Gold het ook voor Carlsen bij zijn tweede WK-match tegen Anand, die hij minder overtuigend won dan de eerste in 2013? 'Ik vond het vooral lastig om weer tegenover dezelfde tegenstander te zitten', zegt Carlsen. 'Ik moest het idee van me afzetten dat we onze eerste tweekamp gingen voortzetten. Pas gedurende de match kon ik mezelf voorhouden dat we aan een nieuwe WK-tweekamp waren begonnen. Toen kon ik er mentaal ook beter mee omgaan. Aanvankelijk voelde ik de last dat ik iets te verdedigen had. Ook dat idee heb ik kunnen omdraaien.' En weer met milde ironie: 'Ik had de druk pas werkelijk gevoeld als ik deze tweekamp had verloren.'

De zesde partij met zeldzame blunders van beide spelers bleek cruciaal. Toen Carlsen in gewonnen stand zijn koning de verkeerde kant opstuurde, had Anand kunnen winnen. 'Ik bevroor na die zet in de stellige overtuiging dat ik de controle kwijt was. Ik koos de verkeerde oplossing en kon slechts lijdzaam afwachten hoe Anand zou antwoorden. Die machteloosheid is het ergste gevoel dat je kunt hebben.'

Het was de langste minuut uit je leven?

'Het leek een eeuwigheid te duren. Ik kon ook niets aflezen aan het gezicht van Anand. Het gaf me een sprankje hoop dat hij mijn blunder over het hoofd had gezien. Ik probeerde mijn paniek te verbergen. Ik was dan ook enorm opgelucht na zijn volgende zet. Gelukkig had Anand de winnende voortzetting gemist.

'Het kwam dichtbij het pijnlijke moment na mijn nederlaag in de laatste ronde van het kandidatentoernooi. Toen was ik plotseling afhankelijk van Kramnik of ik mijn eerste WK-match tegen Anand mocht spelen. Op het beeldscherm zag ik dat Kramnik eveneens had verloren, waardoor ik het toernooi toch had gewonnen. Het zijn beslissende momenten in een carrière.

'Na mijn ontsnapping in die zesde partij tegen Anand kon ik eindelijk mijn emoties tonen, omdat het gevaar was geweken. De match had anders kunnen verlopen. Ik zeg niet dat ik mijn titel had verloren bij een nederlaag. Het zou wel een flinke tik zijn geweest. Toch speelde ik beter dan Anand. Ik maakte minder fouten en was uiteindelijk stabieler dan hij.'

Anand kon beschikken over een uitgebreid team van secondanten en een database met duizenden varianten. Bij Carlsen zit de voornaamste computer in zijn hoofd. Hij kan moeiteloos tweeduizend partijen oproepen om gecompliceerde stellingen te toetsen. 'Een grootmeester moet zijn eigen hersens meer vertrouwen dan het oordeel van de computer', zegt hij.

Juist op onontgonnen terrein voelt hij zich op zijn best. 'Vooral met de witte stukken vind ik het prettig om in een stelling te raken, die nog niet door computers is verkend. Dan kan ik mijn intuïtie volgen. Het is mijn kracht dat ik niet het spoor volg van de computer. Waarom een reeds uitgekauwd idee kopiëren, terwijl ik weet dat ik beter schaak dan de meeste tegenstanders? Ik zoek graag het gevecht op, op die manier heb ik Anand opnieuw verslagen.'

Na de WK-match onthulde Carlsen dat een oude bekende hem had bijgestaan. Als wonderkind van 13 jaar ontmoette hij schaakicoon Garry Kasparov voor het eerst. Op YouTube is een filmpje te zien van hun discussies achter het schaakbord. Zelden toonde de beste schaker aller tijden zoveel respect voor een tegenstander als bij Carlsen, met wie hij in 2009 diverse trainingssessies hield.

Vijf jaar later deed de wereldkampioen opnieuw een beroep op zijn mentor. 'Kasparov kwam naar Oslo voor een trainingsstage. Hoewel hij al tien jaar is gestopt, blijft het speciaal om met hem te schaken. Hij heeft me bijgebracht hoe ik moeilijke stellingen kan doorgronden. Ik leer nog steeds van hem.'

Mentale coaches had Carlsen niet nodig. 'Ik heb veel discussies gevoerd over de noodzaak van mentale begeleiding. Tot dusverre maak ik er geen gebruik van. Ik ben zeker geïnteresseerd in sportpsychologie, maar ik wil niemand in mijn buurt die in mijn hoofd gaat wroeten. Don't mess up my mind. Ik wil zelf de regie bepalen.'

De romantische schakers, die zich tevens onderscheiden in het nachtleven, behoren allang niet meer tot de wereldtop, al zegt Carlsen dat we zijn fitnessregime niet moeten overdrijven. 'Ik voetbal, basketbal en tennis voor mijn plezier. Natuurlijk profiteer ik er ook achter het bord van dat ik fit ben. Toch is dat een bonus.'

Carlsen was vorig jaar eregast op het WK voetbal in Brazilië. Maar een dubbelrol als zijn landgenoot Simen Agdestein, die profvoetballer en schaakgrootmeester was, heeft hij nimmer geambieerd. 'Ik had helaas ook niet het talent om profvoetballer te worden. Ik kijk wel graag naar voetbal? Speelt Ajax vrijdag thuis tegen FC Groningen? Misschien ga ik er wel naar toe.'

Schaakanalist Hans Böhm raakt vrijdagmiddag bij de presentatie van de Tata Steel Masters op het hoofdkantoor van de sponsor buiten adem als hij de erelijst van Carlsen voorleest. Niemand twijfelt nog aan de status van de jongste nummer 1 ooit.

Drie jaar geleden besloot Carlsen nog tot een boycot van de WK-cyclus, omdat de wereldkampioen te veel privileges had. Vooral de herkansing voor de kampioen na een verloren WK-match was volgens Carlsen niet meer van deze tijd. Het is al een hele verbetering dat de kandidatenmatches zijn afgeschaft, zegt Carlsen. 'Een kandidatentoernooi met gelijke kansen voor iedereen is de eerlijkste weg naar een WK-tweekamp.'

'Ik heb nog steeds gemengde gevoelens bij de status van een wereldkampioen. Ik zou het moeilijk kunnen accepteren dat ik als de beste word gekroond, terwijl ik geen toernooien win. Dan zou ik me geen wereldkampioen voelen. Nu heb ik tevens de hoogste rating van alle grootmeesters. Ik hoef me niet te verantwoorden.'

Hervormingen binnen de wereldschaakbond Fide zijn dringend nodig, stelt Carlsen. Toch zal ook hij als wereldkampioen de macht van de Russische Fide-president Iljoemzjinov niet kunnen breken. 'Het bleek wel uit de toewijzing van Sotsji als speelstad voor de WK-finale tussen Anand en mij. De Fide-bestuurders besloten op eigen houtje dat we daar moesten schaken. Naar mij werd niet geluisterd.'

De Fide had een statement kunnen maken door Rusland als gastheer te negeren, aldus Carlsen. 'De match in Sotsji was goed georganiseerd, maar het was niet het juiste moment om in Rusland te spelen. De politieke koers van de Russische regering heeft daar zeker mee te maken. Ik wil niet oordelen over het conflict tussen Rusland en het Westen. Zo'n groot evenement als een WK-match in Sotsji houden, was geen goed idee. Zeker niet, omdat er diverse alternatieven waren.'

In de eerste ronde al tegen Anish Giri

Al in de eerste ronde van de Tata Steel Chess Masters in Wijk aan Zee stuit wereldkampioen Magnus Carlsen op Anish Giri, die de Noor in 2011 al eens van het bord veegde. Toch beschouwt Carlsen de nummer 1 van Nederland nog niet als de grootste bedreiging in de toekomst. ‘Giri heeft zijn talenten getoond, nu moeten we afwachten of hij een goede schaker wordt of een topspeler. Giri is nog niet zover als Caruana, die al grote toernooien heeft gewonnen en een hogere Elo-rating heeft.’ Evenals vorig jaar gaan de grootmeesters twee keer op locatie, in Rotterdam en Den Haag. ‘Ideaal zijn die verhuizingen niet als je dagelijks op topniveau wilt spelen’, zegt Carlsen. ‘Maar we zijn professionals. En ik heb begrepen dat Rotterdam en Den Haag niet de slechtste plaatsen zijn om te schaken.’

Heb je overwogen om niet te spelen in Sotsji?

'Ik heb er bij Iljoemzjinov geregeld op aangedrongen een andere speelstad aan te wijzen. Uiteindelijk heb ik gekozen voor het schaken. Ik wilde simpelweg genieten van een volgende WK-match. Het is duidelijk dat het schaken niet in een ideale situatie verkeert met de huidige Fide-leiding. Maar ik zie niet zo snel hoe het anders moet.'

In de eerste ronde al tegen Anish Giri KADER

Al in de eerste ronde van de Tata Steel Chess Masters in Wijk aan Zee stuit wereldkampioen Magnus Carlsen op Anish Giri, die de Noor in 2011 al eens van het bord veegde. Toch beschouwt Carlsen de nummer 1 van Nederland nog niet als de grootste bedreiging in de toekomst. 'Giri heeft zijn talenten getoond, nu moeten we afwachten of hij een goede schaker wordt of een topspeler. Giri is nog niet zover als Caruana, die al grote toernooien heeft gewonnen en een hogere Elo-rating heeft.' Evenals vorig jaar gaan de grootmeesters twee keer op locatie, in Rotterdam en Den Haag. 'Ideaal zijn die verhuizingen niet als je dagelijks op topniveau wilt spelen', zegt Carlsen. 'Maar we zijn professionals. En ik heb begrepen dat Rotterdam en Den Haag niet de slechtste plaatsen zijn om te schaken.

Al in de eerste ronde van de Tata Steel Chess Masters in Wijk aan Zee stuit wereldkampioen Magnus Carlsen op Anish Giri, die de Noor in 2011 al eens van het bord veegde. Toch beschouwt Carlsen de nummer 1 van Nederland nog niet als de grootste bedreiging in de toekomst. 'Giri heeft zijn talenten getoond, nu moeten we afwachten of hij een goede schaker wordt of een topspeler. Giri is nog niet zover als Caruana, die al grote toernooien heeft gewonnen en een hogere Elo-rating heeft.' Evenals vorig jaar gaan de grootmeesters twee keer op locatie, in Rotterdam en Den Haag. 'Ideaal zijn die verhuizingen niet als je dagelijks op topniveau wilt spelen', zegt Carlsen. 'Maar we zijn professionals. En ik heb begrepen dat Rotterdam en Den Haag niet de slechtste plaatsen zijn om te schaken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden