Analyse

We gaan naar Qatar toe. De gedachte aan een boycot van het WK leeft nauwelijks

De spelers van het Nederlands elftal komen maandag bijeen voor hun eerste kwalificatieduels voor het WK in Qatar, het meest omstreden toernooi in de historie. De gedachte aan een boycot leeft nauwelijks.

Het Ahmad Bin Ali stadion dat gebouwd is voor het  WK voetbal van 2022. Beeld Qatar 2022/Supreme Committee via
Het Ahmad Bin Ali stadion dat gebouwd is voor het WK voetbal van 2022.Beeld Qatar 2022/Supreme Committee via

Windmolens in Usselo en Boekelo. Zwembaden in Schiedam. Een loempiakraam in Rotterdam. Petities over deze onderwerpen verleiden de laatste week meer burgers tot een handtekening dan ‘Het is onmogelijk om eervol wereldkampioen te worden in Qatar’, de petitie van cabaretier Freek de Jonge over het aanstaande WK.

Het protest blijft steken op ongeveer 2.550 (vrijdagochtend) handtekeningen, in de laatste week iets meer dan de petitie die vraagt om de terugkeer van Tupperware in Nederland. Dat maakt hem cynisch, geeft De Jonge toe. Hij voelt de oppositie, het ongemak, de schaamte en vreugdeloosheid over het WK, maar hij wil heisa. Stampij. Geen ruis.

Alleen: niemand van naam en faam staat op, zoals hij dat in 1978 al deed met collega Bram Vermeulen, met Bloed aan de Paal, om Nederland te bewegen tot een boycot van het WK in Argentinië, destijds land van militaire onderdrukking. Dus is Freek weer op de barricaden geklommen, op bescheiden schaal. Ook andere particuliere initiatieven, zoals dat van Hein Meurs (@CancelQatar2022), blijven klein.

De discussie over het sinds de toewijzing in 2010 omstreden WK van 2022 in Qatar laaide pas op na een recente onthulling van de Britse krant The Guardian over 6.500 doden bij de bouw van WK-infrastructuur. De Jonge, in zijn petitie: ‘Het is daarom ethisch en moreel onverantwoord om in 2022 in Qatar om de wereldtitel te voetballen, gezien de voorbeeldfunctie van de sport en de spelers.’

Hij sierde deze week zelfs de cover van het grootste voetbaltijdschrift in Nederland, Voetbal International. Blauw pak, strijdbare blik. Vrij lang haar. In de reacties onder de tweet van hoofdredacteur Pieter Zwart met het voorblad schreef iemand dat de standpunten van F. de Jong interessanter zijn dan die van F. de Jonge. Liever Frenkie dan Freek dus.

‘Tragisch’, noemt De Jonge de gang van zaken. Hij laakt de selectieve verontwaardiging van internationals die opstaan voor Black Lives Matter, maar die zich nu vooralsnog hullen in stilzwijgen. ‘Waar is ons collectieve geweten, in onze vrolijke samenleving? En de KNVB laat het ook maar sudderen.’

De spelers komen maandag bij elkaar, voor de eerste drie duels, tegen Turkije, Letland en Gibraltar. Bond en spelers broeden op een statement, een gebaar. Geen boycot. De voorlichters worden platgebeld: wat doen de spelers? Een fonds voor de nabestaanden van slachtoffers oprichten? Speciale T-shirts? De KNVB laat thuis tegen Letland 5.000 toeschouwers toe, in het kader van de fieldlab-acties in coronatijd. Was 6.500 niet symbolisch geweest, evenveel toeschouwers als er doden zijn? Secretaris-generaal Gijs de Jong van de KNVB: ‘5000 is het maximum.’

Johan Derksen van praatprogramma Veronica Inside, geboycot door de internationals vanwege het voortdurende beledigen van deze en gene, krijgt hier en daar bijval nu hij stellingname eist van internationals. Het is een onredelijke vraag. Racisme raakt ze in het hart, het WK is buiten hun macht gegund aan Qatar, waar het slecht is gesteld met mensenrechten. Voormalig bondscoach Guus Hiddink: ‘Overheden en bonden hebben alle kansen tot obstructie laten liggen.’

Voorzitter Jevgeni Levtsjenko van vakbond VVCS: ‘De meeste internationals zitten niet bij de vakbond. Voetballers willen voetballen. Ze krijgen misschien één kans op een WK en zijn niet zo bezig met politiek. Dat kun je betreuren, maar het is zo.’ De overkoepelende vakbond Fifpro zal voetballers steunen die protest aantekenen.

De KNVB hecht aan due diligence, een politieke term voor verantwoord ondernemen, voor druk uitoefenen. Controleren of te boeken hotels op eerlijke wijze zijn gebouwd. Voorlichting geven aan spelers. Trainers in Qatar opleiden. Vrouwenvoetbal stimuleren in het totalitaire regime van de Emir. Ontwikkeling van de regio door mee te doen, niet door weg te blijven. Gijs de Jong: ‘Wij kunnen het verleden niet repareren.’

Wim Rijsbergen, tweevoudig WK-finalist met Oranje in 1974 en 1978, bezocht destijds meerdere bijeenkomsten met Bram en Freek. ‘Er zaten veel jonge mensen in de zalen. De meesten snapten mijn standpunt wel te gaan, als sporter.’

Kort voor de finale in Buenos Aires bezocht hij twee keer het Plaza de Mayo, eenmaal op de fiets, waar de zogenoemde Dwaze Moeders demonstreerden vanwege hun in de vuile oorlog verdwenen zonen. ‘Later is een aantal moeders in Nederland geweest, bij de presentatie van een boek. Ze waren dankbaar dat wij destijds interesse toonden in hun lot.’

Het voetbal is de laatste decennia gegroeid tot miljardenindustrie waarbij geld vaak afkomstig is uit door gidsland Nederland als fout bestempelde landen. Bondscoach Frank de Boer voetbalde nota bene zelf in Qatar, om makkelijk geld te verdienen in zijn nadagen. Hoe kan hij zich nu afzetten? Zijn broer Ronald was ambassadeur van de bid in Qatar.

Guus Hiddink, icoon van het trainersgilde, werkte in de afvallige regio Dagestan en was bondscoach van Rusland, net als Dick Advocaat, die over een contract met St Petersburg overlegde met Vladimir Poetin. Hiddink was vorig jaar trainer van de olympische ploeg van China en gaf toe hoe moeilijk het was om Oeigoeren in de selectie mee naar het buitenland te nemen. Zo zijn talloze voorbeelden te geven.

Politicus Frans Timmermans analyseerde het treffend, een paar jaar geleden in de Volkskrant. ‘Daar waar de politiek het laat liggen, kun je niet van trainers verwachten dat zij die rol overnemen. Waarom zou de situatie anders zijn voor een voetbaltrainer dan voor een expat? Net als de expat levert de trainer een dienst die lokaal niet of niet goed genoeg wordt geleverd. Voetbal is het schoolvoorbeeld van de globaliserende bedrijfstak, met alle voor- en nadelen vandien.’

Zelfs Amnesty International, waarmee de KNVB veelvuldig contact heeft, is geen voorstander van een boycot van Qatar. Amnesty roept alle partijen op druk uit te oefenen, om uitbuiting van arbeiders in te dammen. Vakbonden willen ook geen boycot. Alle reeds bevochten verbeteringen zullen dan weer verdwijnen. Levtsjenko: ‘Als Amnesty niet eens een boycot wil, moeten wij dat dan wel willen als voetballers?’

Het voetbal is nu eenmaal verstrengeld geraakt in de macht van het geld, tot irritatie van vooral liefhebbers thuis. Rijsbergen was bondscoach van Trinidad en Tobago, waar de machtige Fifa-bestuurder Jack Warner huisde. Hij leerde diens streken kennen. ‘En we speelden in die tijd vaak tegen de Verenigde Staten. Daar hadden ze Chuck Blazer, kroongetuige in de onderzoeken naar corruptie bij de Fifa. Hij woonde in een geweldig appartement in de Trumptoren, met zijn miljoenen.’

De complicerende factor bij Qatar zijn de doden bij de bouw van stadions die het land na het WK niet meer nodig heeft (zie kader). Daardoor is het toernooi geplaatst in een surrealistisch schijnsel. De reactie van Freek en co. komt alleen rijkelijk laat. In 2014 was al sprake van 500 doden, met een prognose van zeker 4.000 in 2022. Nu is dat zelfs 6.500, volgens the Guardian.

Rijsbergen: ‘Tien jaar geleden hadden de KNVB en andere grote bonden al moeten besluiten om niet te gaan. Desnoods hadden ze gedreigd uit de Fifa te stappen. Dat is allemaal niet gebeurd. Nu ligt de bal weer bij de spelers, net als bij ons in 1978. Dat is niet fair. Nu kun je beter kritisch zijn als je op de plek des onheils bent.’

Dat zal de KNVB doen, mocht Oranje zich plaatsen. Met alle ongemak en schaamte. De voorpret is al goeddeels bedorven. Freek de Jonge: ‘Ik ga niet met plezier kijken.’

Fe 6.500 dode arbeiders

De Britse krant The Guardian zorgde recent voor een schokgolf met zijn onthulling van 6.500 dode werknemers in tien jaar, betrokken bij de bouw van WK-infrastructuur. Stadions, openbaar vervoer, hotels, een nieuwe stad. Het ging over een totaal van voortdurend tegen de 2 miljoen immigranten. De doden kwamen uit India, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal en Pakistan. Werkers uit andere landen zijn niet eens geteld.

Dat getal, via de ambassades verkregen, is niet helemaal onomstreden. Woordvoerder Marco Minocri van de internationale vakbond ILO noemt door de regering vrijgegeven aantallen van 123 en 117 rechtstreeks aan de bouw gerelateerde doden, in 2018 en 2019. Over eerdere jaren geeft hij geen cijfers. Die 6.500 is een totaal van alle arbeiders, benadrukt hij, uit industrie, bouw, bankwezen, onder professoren, verplegers, winkeliers, enzovoorts. Ook de natuurlijke dood hoort bij de oorzaken van overlijden. Vrijwel alle werknemers in Qatar zijn immigranten.

Een vergelijking, hoe scheef die ook is: de Nederlandse vakbond FNV meldt gemiddeld 14 doden per jaar in de bouw, op ongeveer 450 duizend werknemers. Omgerekend naar twee miljoen arbeiders, over tien jaar, zou dat getal dan rond de 650 bedragen, tien procent van het aantal in Qatar. Bij de doden daar wordt meestal geen autopsie verricht en blijft de doodsoorzaak onbekend. Zeker is dat hittestress veel voorkomt.

Alle vakbonden stellen dat veel is verbeterd aan de omstandigheden in Qatar, dat uitbuiting minder voorkomt. Het kafala systeem, het lijfeigenschap, is officieel afgeschaft. De werknemer mag van baas wisselen. Werkgevers krijgen boetes bij wanbetaling. Het salaris is verbeterd. Minocri: ‘Op 20 maart gaat allereerst voor 20 procent van de werknemers het nieuwe minimumloon van 1000 Qar in (ongeveer 229 euro per maand), plus voeding en onderdak. Een onderzoek toont dat arbeiders 80 tot 90 procent van hun inkomen naar hun vaderland sturen. De nieuwe wet zal het leven van hun families thuis verbeteren.’

Ook woordvoerder Annika Heerekop van de FNV stelt dat een boycot zal betekenen dat veel verbeteringen weer zullen verdwijnen. Daarbij waarschuwt ze tevens voor herhaling, bij de Olympische winterspelen in China. ‘Ook in China zijn de omstandigheden slecht. Het is tijd om echt wakker te worden. Al krijgen we daarmee geen van de doden in Qatar terug.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden