Wat kunnen trainers doen tegen degradatiestress? Een handboek

'Hij moet de rots in de branding zijn, de strohalm waar iedereen zich aan vastklampt'

In de strijd tegen degradatie is veel geoorloofd. Dick Advocaat toverde zondag als coach van Sparta een ouderwets middel uit de mouw: de donderspeech. Zo simpel is het niet altijd. Het belangrijkste is duidelijkheid. Maak een plan en hou daaraan vast.

Sparta-coach Dick Advocaat. Beeld anp

'Leen, kom eens even.' De midweekse training van Sparta is een half uur onderweg als de trainersstaf een onbekende man met een paarse sjaal op de tribune heeft ontdekt. Teammanager Leen van Steensel moet op verkenning. 'Die vent is toch niet van Roda JC, Leen? Wil jij eens kijken.'

Sparta, voorlaatste in de eredivisie, gaat vanavond op bezoek bij Roda JC, de nummer laatst op de ranglijst. Nu de degradatiestrijd in alle hevigheid is ontbrand, neemt de stress toe, al tovert Cor Pot, de trouwe adjudant van Dick Advocaat, een glimlach op zijn gezicht. 'Stress? Nee joh, we gaan vol vertrouwen naar Kerkrade. Als wij ook nog in de war raken, dan hebben we pas echt een probleem.'

Trainers van degradatieclubs zijn deze weken niet te benijden. Supporters klampen zich aan hen vast, kritische journalisten kijken mee en medewerkers van de club vrezen voor hun baan. Zie onder die omstandigheden maar eens het hoofd koel te houden.

Een trainer bij een degradatiekandidaat is in alle opzichten te vergelijken met een crisismanager in het bedrijfsleven, stelt Frank Schaper, expert op het gebied van leiderschap en stressmanagement. 'Er staat veel op het spel, elke wedstrijd is een finale en ondertussen dringt de tijd. In dat krachtenveld moet de trainer de rots in de branding zijn, de strohalm waar iedereen zich aan vastklampt.'

In een ver verleden deden clubs in de penarie steevast een beroep op Simon Kistemaker of Fritz Korbach. Die duwden spelers doodleuk het spelershome in, draaiden de deur op slot en lieten het verplicht op een drankgelag uitdraaien. Werd er daarna niet gewonnen, dan was er in elk geval gelachen. Maar zo simpel is het al lang niet meer.

Op verzoek van de Volkskrant heeft Schaper een lijst van punten opgesteld waaraan de trainer van een club in degradatienood moet voldoen. 'Durf onorthodox te zijn', luidt een van zijn aanbevelingen. Schaper: 'Iedereen herinnert zich de karatetrap van Van Gaal in de Champions Leaguefinale tegen AC Milan. Normaal was dat een beetje raar geweest, maar een crisis rechtvaardigt een onalledaagse actie. Iedereen schrikt wakker.'

Bij Sparta zette Dick Advocaat afgelopen zondag, in de rust van de wedstrijd tegen ADO Den Haag, een ultiem middel in: de donderspeech. Cor Pot begint te lachen. 'Ik stond in een kamertje ernaast, maar door de muren heen kon ik horen wat hij riep. 'Jullie zouden blij mogen zijn dat je voor Sparta mag spelen, jullie zijn het shirt van de club niet waard', dat soort teksten. Nee, Dick heeft niet met iets gegooid en ook niet gevloekt. Hoefde ook niet. Hij deed het puur op gevoel. Elk woord was raak. Dat is ervaring.'

'Doe iets. Ik hoor niks'

Ook leiderschapsexpert Schaper is onder de indruk van Advocaat. 'Hij heeft van nature een onrustig karakter, maar toch straalt hij in alles rust en vakmanschap uit. Dat is knap.' Alleen op het punt positieve coaching zou hij het volgens hem 'nét ietsje beter' kunnen doen. Wekelijks moet de gewezen bondscoach moeite doen om zijn ergernis over de onkunde van zijn spelers te verbloemen.

Ook op de midweekse training is het raak. Na een tegendoelpunt snelt hij met korte pasjes richting verdediger Frederik Holst. 'Je loopt er verdomme bij als een ouwe lul.' En later, tegen de beoogde basiself: 'Het is allemaal anoniem, anoniem. Zég het als iemand een fout maakt. En als-ie het goed doet, zeg je dat óók. Maar doe iets! Ik hoor niks.'

Robert Maaskant, vorig jaar gestopt als trainer, werd in de laatste fase van zijn carrière ingehuurd om met zijn bravoure dood gewaande clubs weer tot leven te wekken. Volgens Maaskant moet een troubleshooter allereerst zijn zaakjes op orde hebben. 'Een plan uitstippelen en daaraan vast blijven houden. Dat geeft spelers vertrouwen en houvast.' Daarna kon het spel beginnen.

Maaskant probeerde naar eigen zeggen zo veel mogelijk om situaties in eigen voordeel om te buigen. 'Als trainer van NAC zei ik bijvoorbeeld eens bewust over naaste concurrent Excelsior dat ze geen punt meer zouden halen. Een beetje uitlokken, onrust stoken. In het programmablad riep ik onze supporters op om achter het elftal te gaan staan. Geen idee of zo'n programmablad nog werd gelezen, maar daar waar je invloed kon uitoefenen, probeerde ik het.' Niet met onverdeeld succes overigens: uiteindelijk kon hij bij zowel NAC als Go Ahead Eagles degradatie niet voorkomen.

Robert Maaskant, in 2015 als trainer van NAC. Beeld anp

Beklagenswaardig

Op de stoere, imposante Maaskant leek de stress soms vat te hebben. Bij NAC sloeg hij na een tegentreffer eens een barst in de dug-out van zijn club. 'Nou was dat ook geen sterk plastic', grapte hij destijds over het incident. Het leverde hem behalve een paar schrammen ook een schorsing op.

Hetzelfde overkwam vorige week Stijn Vreven, trainer bij NAC. Tegen Feyenoord werd hij al voor de derde keer dit seizoen van het veld gestuurd. Hij is de komende drie wedstrijden geschorst. Dit seizoen heeft hij al bij 20 procent van de wedstrijden van zijn werkgever op de tribune moeten toekijken.

Bij Willem II, dat net boven de degradatiestreep staat, dreigden fans deze week met acties om het vertrek van trainer Erwin van de Looi af te dwingen. Met succes: de trainer stapte donderdag 'na indringende gesprekken met mijn omgeving' uit eigen beweging op. Het maakt van trainers in degradatienood beklagenswaardige figuren.

Coaches Betaald Voetbal (CBV), de vakvereniging voor voetbaltrainers, biedt bijscholing en themadagen aan voor zijn leden als het gaat om stressmanagement. Namen wil directeur Gerard Marsman niet noemen, maar met enige regelmaat komen (ervarings)deskundigen vertellen wat voor mechanismes er spelen als de druk toeneemt en hoe de trainer daar het best mee kan omgaan.

Zelf nam Marsman het in 2000 bij De Graafschap over van de ontslagen Rob McDonald. Een paar maanden na zijn aantreden stuurde Marsman de gehele selectie tijdens een training naar huis. 'Kom morgen maar terug', zei ik. Wat je probeert als crisismanager is om iets teweeg te brengen. Het is een oorlogssituatie. Je moet een gevechtshouding aannemen.'

Marsman leerde in die periode de belangrijke les die hij nu geregeld de leden van het CBV voorhoudt: zorg dat je alleen bezig bent met zaken die je daadwerkelijk kunt beïnvloeden.

Leiderschapsexpert Schaper onderschrijft die stelling. 'Het is voetbal. In de emotie gebeuren er allerlei onrechtvaardige zaken. Van een verkeerde beslissing van de scheidsrechter tot vervelende stukken in de krant. Het is verleidelijk om daar veel energie in te stoppen. Niet doen!'

Voorbeeld stellen

Volgens Schaper liet Advocaat met zijn donderspeech zien hoe het ook kan. 'Op de eerste helft had hij geen invloed meer, op de tweede helft wél. Robert Mühren werd na afloop gevraagd wanneer hij in de tweede helft het gevoel kreeg dat de wedstrijd kantelde. 'Meteen', was zijn antwoord. De donderspeech had dus effect. Het was alsof Sparta was gereset.'

Maaskant slingerde als trainer van RBC in de rust ooit een flesje naar het hoofd van de Portugees Edgar Marcelino. De club vocht tegen degradatie, Marcelino had de bal breed moeten spelen naar Henk Vos in scoringspositie, maar ging in plaats daarvan voor eigen succes. Maaskant: 'Toen ik hem daarop aansprak, begon hij schaapachtig te lachen. Ik was écht boos, maar ik wist ook meteen: hier moet ik een voorbeeld stellen voor de rest van de groep. Dat soort gedrag kun je in een crisissituatie niet gebruiken.'

Robert Molenaar, hoofdtrainer van Roda JC. Beeld anp

Een ander belangrijk instrument voor de crisismanager volgens Maaskant: ken de kernwaarden van je spelers: 'Wie kun je waarmee raken? Bij de een is dat geld of zijn carrière. Dan rekende ik voor hoeveel handhaving zou opleveren. Bij de ander is het familie. Dan zei ik: 'Maak je kinderen trots.'

Inmiddels werkt Maaskant als franchisenemer van een uitzendbureau. Hij wil niet meer afhankelijk zijn van die ene bal binnenkant of buitenkant paal. Voor FOX Sports is hij vanavond in Kerkrade analist bij de degradatiekraker tussen Roda JC en Sparta. Het zal, verwacht hij, een wedstrijd worden met twee afwachtende ploegen. 'Of Robert Molenaar moet denken: ik ga het juist eens heel anders doen. Volop druk zetten om de trage verdediging van Sparta te ontregelen. Dat maakt het allemaal zo interessant.'

Geheime informatie van de training van Sparta heeft de trainer van Roda JC in elk geval niet. Op Het Kasteel komt Leen van Steensel met een opgelucht gezicht terug van zijn verkenningstocht naar de spion uit Kerkrade. 'Ik heb een vrijblijvend praatje met die man gemaakt. Hij antwoordde in plat Rotterdams. Niks aan de hand.'


Vijf tips van leiderschapsexpert Frank Schaper voor de trainer in degradatienood

1 'Zorg dat je een plan hebt. En niet alleen een plan A en B, maar ook een plan C en D. Heb je dat niet, dan doe je alsof. Denk aan de woorden van Hannibal van the A-Team: 'I love it when a plan comes together.'

2 'Benut het urgentiegevoel. Een crisis vraagt erom. Nog één keer the A-Team. Het probleem werd altijd opgelost door Murdock, de gek van het stel, omdat hij als enige iets mafs durfde te bedenken.'

3 'Behoud je humor. Doemdenken doen anderen wel. Een beetje relativeren zorgt voor lucht in moeilijke situaties.'

4 'Houd vertrouwen in de sleutelfiguren van je elftal. Als trainer sta je tijdens de wedstrijd machteloos langs de zijlijn. Zij moeten het voor je doen.'

5 'Geef nooit op. In de film Darkest Hour over Winston Churchill zit een prachtige scène. Churchill zit zelf in een crisis, maar die deelt hij niet met de mensen. 'We shall never surrender', blijf dat uitstralen tot het laatste fluitsignaal.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.