Reportage

Wat gaat Mart Smeets straks doen tijdens de Tour?

Het legendarische Tour-presentatieduo Mart en Jean was al een tijdje van de tv verdwenen, maar nu Mart Smeets als solo-presentator ook in de coulissen verdwijnt, is voor wielerliefhebbers de 20ste eeuw voorgoed afgesloten.

Jean Nelissen en Mart Smeets poseren in 1990 in de studio voordat ze afreizen naar de Tour.Beeld Archief beeld en geluid / HH

Dit gaat over oude mannen en het ding dat nooit voorbijgaat. Dat ding heet Tour de France. Mannen, met name mannen, kunnen er dusdanig vertrouwd mee raken dat de maand juli ondenkbaar voor ze wordt zonder Tour.

Mart Smeets is zo'n man. 68 jaar oud is hij nu, liefst 41 jaar stond juli in het teken van de Ronde van Frankrijk. In zijn onlangs verschenen boek Thuis in de Tour tobt Smeets over de aanstaande editie. Voor het eerst sinds 1973 speelt hij geen rol in het rondreizend circus dat de Tour de France is.

Hij beschrijft in zijn boek een wandeling door Utrecht, straks de plaats van vertrek van de 198 fietsende mannen. Heel Nederland weet inmiddels dat De Avondetappe, zijn laatste werkkring in dit verband, van de televisie verdwijnt. Wat gaat Smeets straks doen tijdens de Tour?

Ja, wat gaat hij doen? Elke middag thuis voor de buis gaan zitten? Elke ochtend de Franse krant l'Equipe kopen, zoals hij dat vier decennia gewend was te doen? Bij collega's aanschuiven om in hun tv-programma's te praten over de Tour?

'Zeker, het is een worsteling geweest', zegt Smeets op deze dinsdagmiddag bij hem thuis in Haarlem. Maar hij is eruit. Beter gezegd: ze zijn eruit. Er ligt een blocnote op tafel. Op een wit vel zijn, als in een agenda, de data van de twee laatste Tourweken onder elkaar gezet. Slechts één datum ligt vast. Op 21 juli zal Smeets te gast zijn bij zijn Vlaamse collega Karl Vannieuwkerke die, in navolging van hem, 's avonds in een Frans decor de Tourrit van die dag bespreekt. 'En voor de rest gaan tante Tonia en ik lekker op vakantie in Frankrijk.'

Zijn achterhoofd zwenkt naar achteren, waar echtgenote Karen zit te lezen aan de andere kant van de kamer. Hoe de andere dagen ingevuld worden, dat zullen ze wel zien.

Het is vooral afstand nemen. Afstand van de wurgende bekendheid in eigen land, afstand van de wurgende vraag wat te doen tijdens de Tour. Wel in Frankrijk en niet in de Tour? 'Héérlijk', zegt hij met nadruk.

Is het mogelijk dat ze op de laatste dag van de Tour in Parijs belanden? Ja, waarom niet? 'Dat leek jou toch ook wel leuk, K?' Het achterhoofd zwenkt opnieuw richting andere kant van de kamer.

De eerste keer dat Smeets de Ronde van Frankrijk volgde, was Scheveningen de startplaats en won Joop Zoetemelk de proloog. Vanaf de motor deed hij drie weken lang verslag voor de radio. Een paar jaar later zou Smeets de overstap maken naar de televisie en twee decennia lang een presentatiekoppel vormen met sportjournalist Jean Nelissen.

Via hun stemgeluid zijn verscheidene generaties vertrouwd geraakt met de Tour. Wat de Dikke en de Dunne waren in de humoristische filmindustrie, dat waren Jean en Mart voor het wielrennen. Een onwaarschijnlijk koppel, niettemin aan elkaar vastgeklonken. Afscheid van Smeets is voor liefhebbers van het wielrennen niet minder dan een afscheid van de 20ste eeuw.

'Sigaren, gepolijst haar en een zonnebril. De Ollie B. Bommel van de sportjournalistiek.' Dat was zijn eerste indruk van Nelissen, zoals verwoord in de pas verschenen biografie Jean. Nu, een half mensenleven later, stelt Smeets zich de hemel voor met daarin een schemerige kroeg. Le Raconteur heet die kroeg.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Mart Smeets in 1979.Beeld Archief beeld en geluid / HH
Mart Smeets en Jean Nelissen in 1996.Beeld Hollandse Hoogte

Hij somt de clientèle op: Robert Chapatte, Adriano De Zan, Fred De Bruyne. 'En Nelissen bestelt net een glas cognac.' Collega's waren het bij leven en welzijn, misschien wel lotgenoten. Mannen met agenda's waarin de maand juli voorbestemd was.

Jean Nelissen verdween aan het eind van de vorige eeuw uit de verslaggeving. Overvloedig drankgebruik maakte het hem onmogelijk nog goed te functioneren. Na zijn gedwongen pensionering werd Nelissen in alcoholisch opzicht een bodemloze put. Het leven was zinloos geworden. De neergang van Nelissen staat Smeets in het geheugen gegrift. 'Het navrantste van wat ik ooit in mijn kennissenkring heb meegemaakt.'

De laatste keer dat ze elkaar zagen, een paar maanden voor zijn dood in 2010, had Nelissen hem op het hart gedrukt door te gaan met het vertellen van verhalen. 'Blijf vertellen, godverdomme', zegt Smeets hem nog altijd na. Bij het uitspreken van die vloek gaat hij over op het krakerige Limburgs van zijn overleden collega. 'Hij was zo gekant tegen dat vluchtige. Ik moest dat verhalende met hand en tand verdedigen.'

Hoe klonk dat verhalende? 'Nelissen kon midden in een verhaal zitten over de schoonmoeder van Eddy Merckx. Dan kwam er opeens een valpartij in het peloton tussendoor, maar dat maakte hem niet uit. Met een paar komma's verwerkte hij dat incident moeiteloos in zijn verhaal en ging gewoon door.'

Jean Nelissen beschouwde Smeets als zijn erflater en zo heeft Smeets dat ook opgevat. 'Toen Jean wegging, verhuisde ik van de ene kant van de cabine naar de andere.'

Met Nelissen aan zijn zijde had Smeets zich als nieuweling in het wielrennen altijd bekommerd om de journalistieke kant van de verslaggeving. Tussen alle verhalen door diende de etappe ook een winnaar te krijgen. Buitenstaander is hij zich altijd blijven voelen, met de Amerikaanse balsporten als zijn natuurlijke habitat. 'Maar de boekenkamer hier beneden is er natuurlijk niet voor niets.'

Met naast zich oud-coureurs die de geheimen van het vak moesten duiden, werd Smeets dus de raconteur, de verhalenverteller die het grote publiek bij de uitzending betrokken moest houden.

Zo mooi in balans als met Nelissen werd het nooit meer. Erik Breukink was te terughoudend en Steven Rooks te weinig taalvast. Maarten Ducrot, de laatste in de rij, bleef te veel fan. 'Als er iemand valt, dan voelt hij het.'

In 2003 kreeg Smeets een nieuwe rol als gastheer in De Avondetappe, een speelse evaluatie van de voorbije dag in de Tour. Elke dag een andere toeristische trekpleister als decor. 'Dat bereikte een grote groep nieuwe kijkers. Weet je wie er vooral keken? Hoger opgeleide vrouwen. Die zaten mekaar aan te stoten om de plekjes waar we zaten.'

Tezelfdertijd werd collega Herbert Dijkstra toegevoegd aan de Tourcommentatoren. Op sommige dagen combineerde Smeets het verslag met zijn talkshow, maar dat werd allengs minder. Volgens Smeets kwamen de Touruitzendingen van de NOS scheef te hangen. 'Terwijl de kijkers overdag met bosjes weg liepen, trokken we 's avonds hoge kijkcijfers. Zo hoort het niet te zijn. De verslaggeving is de hoofdmoot. Daar draait het om.'

Presentator Mart Smeets tijdens de eerste uitzending de Avondetappe, het dagelijkse programma van de NOS over de Tour de France.Beeld anp

In de combinatie van Dijkstra en Ducrot ontbreekt de verhalenverteller, zegt Smeets. Beiden zijn oud-wielrenners die elkaar vliegen afvangen in hun enthousiasme. 'Ik geef er niet op af, ik constateer slechts.'

Dat doet Smeets vaker deze middag, iets constateren. Het is zijn bezwering van ongenoegen. Terwijl Nelissen zich vermoedelijk omdraait in zijn graf over de ontwikkelingen in het tv-commentaar, kanaliseert de erflater zijn ergernissen. 'Ik zie heus wel dat de wereld verandert. Dat had Jean niet. Hij was de conservatieve katholiek, ik de liberale liberaal.'

Er komt een plakboek op tafel, samengesteld in 1989. Daarin staan allemaal weetjes over de Tour van dat jaar, door hem zelf verzameld en ingeplakt. Erik Breukink zou in 1989, naar later bleek, de laatste Nederlander zijn met de gele trui om zijn schouders. Dat is het uitgangspunt voor een historische rubriek die Smeets maakt voor Studio Tour, het programma dat in de plaats komt van De Avondetappe. In die reeks is de Tour van 1989 het verbindende element, uitmondend in de spannendste finale aller tijden: het duel tussen Laurent Fignon en Greg LeMond.

Smeets slaat het plakboek open en begint driftig te bladeren. 'Ja, kijk hier.' In het plakboek staat een handgeschreven sommetje van zijn collega. Terwijl Smeets in 1989 na afloop van de rit de commentaarcabine verliet om filmpjes en interviews te maken, rondde Nelissen de uitzending af. In de gauwigheid zal hij het boek hebben gepakt om de verschillen in het klassement te berekenen.

De man die als Ollie B. Bommel met gepolijst haar Smeets' leven betrad, is daarin altijd een constante gebleven. Ook in Thuis in de Tour wijdt Smeets een hoofdstuk aan Nelissen. Hij schrijft: 'Ik was vriend van Jean, maar ik was eerst en vooral zijn leerling en veel later werd ik vooral zijn strenge meester vanwege daden die het daglicht niet konden velen. Ik deed dat als vriend, zoals het hoort.'

Waarop was die vriendschap gebaseerd?

'Zijn omgang met Karen en mij, zijn welbespraaktheid, hij was gewoon een bijzonder mens. Het is altijd lastig vriendschap te definiëren. Jean was niet one track minded. Hij wist van bepaalde dingen heel veel. Dat waren raakvlakken. Bij hem zat het meer in de oude wereld, bij mij in de nieuwe.

Joop Zoetemelk in de tour van 1981. Achter de microfoon staat Mart Smeets.Beeld Berry Stokvis/HH

'Hij had een bepaald savoir-vivre dat niet iedereen in de wielersport gegeven is. Dat heb ik net zo. Ik kleedde me ook anders, ik gedroeg me ook anders. Na het werk douchen, een verschoning aantrekken en dan in een net overhemd aan tafel.'

Herinneringen buitelen over elkaar heen, anekdotische herinneringen vooral. Hoe Nelissen voor de Tourstart in 1989 een jas aanschafte, een echte Burberry. Zonder omwegen trok hij daarvoor zijn creditcard. 'Ik vroeg hem of hij wel wist wat die jas had gekost. 2.600 gulden! Hij had geen idee. Een heer van stand maalt daar niet om. Drie dagen later liet hij zijn aankoop hangen in het hotel. Een taxi kon er 276 kilometer mee verderop rijden. Werd zonder meer gedeclareerd.'

Of die keer dat ze op een terras in Tours belanden. 'Een tafeltje verderop zat de gouverneur van Limburg met een gezelschap. Die mensen schakelden over op het Frans toen ze ons in de gaten hadden. Ik zag hoe Jean een duivels plan bedacht. Hij begon een hele verhandeling over de seksuele geaardheid van wielrenners, over de lengte van hun lid en over hoe vaak ze het doen per nacht. En het eind was het mooist: we stonden op, liepen weg en Jean zei tegen die mensen: nog een prettige avond verder.'

Anekdotische herinneringen worden pijnlijke herinneringen. Hoe ze na aankomst in een hotel in Besançon zouden gaan eten. Nelissen wilde dat doen in een zwembroek en op slippertjes. 'Vreselijk, hij was het helemaal kwijt.' Het achterhoofd gebaart weer naar achteren. 'Weet je nog, K? Toen heb jij hem netjes teruggestuurd naar zijn kamer om iets anders aan te trekken.'

Zolang het nog ging, heeft Nelissen voor De Avondetappe filmpjes gemaakt, kleine reisverslagen over de Tour van vroeger. Is dat vergelijkbaar met zijn eigen bijdragen aan het nieuwe Studio Tour? Nee, dat is het niet. 'Ik maak alles vanaf hier, vanuit de montagekamer in Hilversum.' Maar het principe is hetzelfde. 'Oude Tourverslaggever mag nog één kunstje afleveren en dan sluit het doek voorgoed. De koninklijke uitgang. Zo voel ik het ook.'

Is Smeets bang dat zijn leven ook in mineur eindigt, nu de Tour hem ontvalt? Opnieuw is het antwoord ontkennend. De alcohol zal altijd beperkt blijven tot een glaasje wijn en verstandelijk heeft hij alle begrip voor het besluit een nieuwe generatie in stelling te brengen. Emotioneel is het een ander verhaal, maar ook dat komt wel goed. 'Het zal een kwestie van outfaden worden, ook mooi.'

En straks in het hiernamaals rechtstreeks naar Le Raconteur? 'Ik ga er zeker een keer naar binnen om te zien in welke slagvolgorde ze daar zitten. Maar een bar waar ze honkbalwedstrijden uit de Major League uitzenden, heeft toch mijn voorkeur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden