Waarom we Cruijff verafgoden

Daags na het overlijden van Johan Cruijff meet vriend en vijand hem een heldenstatus aan. De verering van 'de Verlosser' is op het religieuze af. Waar komt die verafgoding vandaan? Sporthistoricus Daniël Rewijk (Mulier Instituut): 'In de populaire cultuur zijn de problematische types de helden.'

Aankomst van Johan en Danny Cruijff op het vliegveld van Barcelona, omringd door agenten en gadegeslagen door een menigte. Beeld anp

Een storm van verheerlijking stak op na de dood van Cruijff. Te verwachten?

'Absoluut, zeker in de lijn met eerdere uitspattingen van collectieve rouw, zoals bij de dood van André Hazes. Dat het wegvallen van Cruijff hard aankomt, mag niet verrassen. Cruijff was de belichaming van iets dat in de afgelopen vijftig jaar een belangrijk onderdeel is geworden van onze nationale cultuur: voetbal.

'Ook naar de buitenwereld toe voelt het als een gemis. Zoals Gullit het treffend verwoordde: Nederland verliest een gezicht in de wereld.'

Vanwaar die mythische status?

'De opkomst van Cruijff valt samen met de opkomst van voetbal in heel Nederland. Cruijff debuteerde in 1964, toen Nederland nog een vierderangs voetbalnatie was. Hij sloot zijn carrière in Europa 14 jaar later af, nadat Nederland tweemaal achter elkaar in de WK-finale stond. Met hem groeide Nederland van niets tot alles.

'Maar zijn statuur kreeg evenzeer vorm in het publiek domein. Cruijff was een januskop: enerzijds een loyale vriend en maatschappelijk betrokken, anderzijds bikkelhard, zoals hij afrekende met tegenstanders. Juist de problematische types zijn de helden in de populaire cultuur. Dat zie je ook bij figuren als George Best in Engeland of Lance Armstrong in de wielersport. Ze zijn omstreden en ongrijpbaar, leven boven de normen waar de rest zich aan houdt. Dat wekt ontzag.'

Cruijff werd 'de Verlosser' genoemd, deelde dezelfde initialen met Jezus Christus en overleed nota bene in de paasweek. Hoe verhouden sport en religie zich tot elkaar?

'Sport is geen echte religie - er wordt tenslotte niet iets metafysisch aanbeden. Maar de voetbalcultus rond Cruijff toont wel duidelijke raakvlakken met godsdienstbeleving.

'Waren we een katholiek land, dan was Cruijff heilig verklaard. Hij geniet niet zozeer de status van halfgod, als wel van heilige. Neem de 'wonderen' in zijn loopbaan, zoals het kampioenschap met Feyenoord, alsook zijn goede werken bij de Cruyff Foundation.

'En dan de hang naar relikwieën. Niet zo lang geleden bij een onderzoekspresentatie van het Mulier Instituut, bijgewoond door Cruijff en Máxima, figureerde de koningin echt als bijzaak. Alle aandacht was voor Cruijff, iedereen wilde iets van hem; een glimp, een handtekening, een aanraking.'

Maar slaan we niet een beetje door?

'Misschien, maar dat is ook wel logisch. Op dit moment is de wereld een beetje unheimisch. Cruijff brengt bij velen mooie gevoelens en herinneringen naar boven. Om dan over die aandacht te gaan zeuren, vind ik een beetje flauw.'

U promoveerde met een biografie van Pim Mulier, de man die het voetbal naar Nederland bracht. Een vergeten held?

'Nee, hij is geen held. Wat voor Cruijff geldt, gaat niet op voor hem. Een cruciaal figuur, weliswaar, die een grote bijdrage heeft geleverd aan de moderne sportcultuur in Nederland. Maar een heldenbeleving zoals bij Cruijff zou onoprecht zijn. De vervoering en emoties in de erfenis van Cruijff bestaan niet bij Mulier. Een interessante figuur, zeker, maar niet als held.'

Eerste publiek geopende ijsbaan in Den Haag, 1937. Rechts Pim Mulier. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden